Cải cách mở cửa 1978: thành tựu và cái giá của tăng trưởng nhanh

Tháng Chạp năm 1978: một hội nghị đổi chiều cả một đất nước

Từ ngày 18 đến ngày 22 tháng 12 năm 1978, Hội nghị Trung ương lần thứ ba khoá 11 của Đảng Cộng sản Trung Quốc họp ở Bắc Kinh. Nghị quyết đưa ra một câu ngắn mà sức nặng của nó kéo dài mấy chục năm: chuyển trọng tâm công tác của toàn Đảng sang xây dựng kinh tế. Trước đó, mọi thứ xoay quanh đấu tranh giai cấp. Sau đó, mọi thứ xoay quanh sản lượng, doanh thu và đầu tư. Đây là mốc mà sách vở thường lấy làm điểm khởi đầu của "cải cách mở cửa", chữ Hán là 改革開放.

Đằng sau nghị quyết ấy là một cuộc đấu trong nội bộ lãnh đạo. Hoa Quốc Phong, người kế nhiệm Mao Trạch Đông, chủ trương "phàm là điều Mao đã quyết thì giữ nguyên". Trước đó, tháng 5 năm 1978, một bài báo trên Quang Minh Nhật Báo đặt vấn đề "thực tiễn là tiêu chuẩn duy nhất để kiểm nghiệm chân lý", mở đường về mặt tư tưởng. Hội nghị tháng Chạp năm ấy xác lập vai trò lãnh đạo thực tế của Đặng Tiểu Bình, dù ông không giữ chức danh cao nhất.

Ba cánh cửa mở cùng lúc

• Nông nghiệp: ở làng Tiểu Cương, huyện Phượng Dương, tỉnh An Huy, mười tám hộ nông dân bí mật ký cam kết "khoán sản phẩm đến hộ", chia ruộng cho từng nhà làm và nộp phần theo hợp đồng. Văn bản có câu: nếu có người bị bắt, những người còn lại sẽ nuôi con của người đó. Cách làm này sau được nhân ra cả nước.
• Đặc khu kinh tế: năm 1980 mở bốn đặc khu Thâm Quyến, Chu Hải, Sán Đầu, Hạ Môn; năm 1988 thêm Hải Nam. Năm 1984 mở thêm mười bốn thành phố duyên hải.
• Đối ngoại: bình thường hoá quan hệ với Mỹ từ năm 1979, thu hút vốn và công nghệ nước ngoài, và năm 2001 gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới, cột mốc đưa hàng Trung Quốc ra toàn cầu.

Huyền thoại "từ làng chài thành siêu đô thị"

Câu chuyện Thâm Quyến thường được kể gọn: một làng chài nhỏ, sau bốn mươi năm thành siêu đô thị hơn mười triệu dân. Cách kể ấy đúng về hướng, nhưng gộp mất nhiều thứ. Thâm Quyến trước 1979 là một huyện và một thị trấn có dân số không nhỏ, nằm sát biên giới Hồng Kông, được chọn chính vì vị trí đó. Đằng sau nó là cả một dòng người di cư từ khắp Trung Quốc, là vốn và kinh nghiệm từ Hồng Kông và Đài Loan, là hạ tầng do nhà nước xây, và cả những khu công xưởng nơi công nhân làm việc với cường độ rất cao. Huyền thoại gói tất cả vào một từ "thần kỳ", và một khi đã gọi là thần kỳ thì người ta thôi không hỏi cái giá nữa.

Tương tự, chuyện "mười tám hộ Tiểu Cương đổi cả nông nghiệp Trung Quốc" là một biểu tượng gọn ghẽ. Thực tế, nhiều nơi khác đã làm những việc tương tự trước đó, và chính quyền trung ương mất mấy năm mới chính thức thừa nhận mô hình. Biểu tượng không sai, nhưng nó là biểu tượng, không phải toàn bộ quá trình.

Thành tựu, nhìn bằng con số

Đây là phần dễ kiểm chứng nhất và cũng dễ bị thổi phồng nhất. Tổng sản phẩm quốc nội danh nghĩa của Trung Quốc năm 1978 vào khoảng một trăm năm mươi tỷ đô la Mỹ; đến đầu thập niên 2020 đã vượt mười bảy nghìn tỷ, đứng thứ hai thế giới sau Hoa Kỳ. Thu nhập bình quân đầu người từ chưa đầy hai trăm đô la lên hơn mười hai nghìn đô la. Ngân hàng Thế giới ước tính khoảng tám trăm triệu người Trung Quốc đã thoát khỏi chuẩn nghèo cùng cực trong bốn thập niên, một con số chưa từng có trong lịch sử. Đó là thành tựu thật, và phủ nhận nó là không trung thực.

Nhưng cần nhớ hai điều về phép so sánh. Thứ nhất, mốc năm 1978 rất thấp, sau nhiều thập niên chiến tranh, đứt gãy và kế hoạch hoá cứng. Thứ hai, các con số thống kê Trung Quốc qua các thời kỳ không hoàn toàn cùng chuẩn đo, nên so sánh xa cách phải thận trọng.

Cái giá, cũng nhìn bằng con số

• Bất bình đẳng tăng mạnh. Hệ số Gini của Trung Quốc hiện nay thuộc nhóm cao trên thế giới, khoảng gần 0,47 tuỳ cách tính. Khoảng cách giữa thành thị và nông thôn, giữa duyên hải và miền tây, rất lớn.
• Hộ khẩu, hệ thống đăng ký cư trú, khiến hàng trăm triệu lao động di cư làm việc ở thành phố nhưng không được hưởng đầy đủ dịch vụ công như dân thành phố.
• Môi trường: không khí, nước và đất bị ô nhiễm nặng trong nhiều năm. Ô nhiễm khói bụi ở miền Bắc từng là vấn đề y tế công cộng được nói tới thường xuyên.
• Già hoá dân số đến sớm khi còn chưa giàu, sau chính sách một con kéo dài mấy chục năm.
• Nợ, đặc biệt trong lĩnh vực bất động sản, và những dự án xây dựng quy mô lớn để lại hệ quả dài hạn.
• Năm 2020, Thủ tướng Lý Khắc Cường nói khoảng sáu trăm triệu người Trung Quốc có thu nhập chỉ khoảng một nghìn nhân dân tệ một tháng. Một con số làm người nghe giật mình, và nó cũng là con số thật.

Điều chưa ai viết xong

Không có mô hình nào ở đây để khen hay chê cho gọn. Cùng một quá trình vừa nâng hàng trăm triệu người ra khỏi đói nghèo, vừa tạo ra bất bình đẳng và ô nhiễm ở mức khó sửa trong một thế hệ. Có những điểm sử liệu và số liệu còn chưa thống nhất: cách tính Gini, chuẩn nghèo được dùng, mức độ so sánh theo sức mua hay theo đô la danh nghĩa, và đóng góp thật sự của từng yếu tố vào tăng trưởng. Người viết lịch sử kinh tế phải nói rõ mình đang dùng con số nào, chuẩn nào, vì chỉ cần đổi chuẩn là câu chuyện đã đổi giọng. Còn lại, sau bốn mươi năm, có một điều có thể nói mà không cần huyền thoại hoá: đất nước ấy đã đổi khác đến mức gần như không còn nhận ra chính mình, và cái giá của lần đổi ấy vẫn đang được trả dần.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Cải cách mở cửa · Ngân hàng Thế giới — Trung Quốc và công cuộc giảm nghèo · Tân Hoa Xã — Hội nghị Trung ương 3 khoá 11 · Britannica — Deng Xiaoping và công cuộc cải cách · Tạp chí Nhân Dân — Thành tựu và thách thức của tăng trưởng