Con đường trà và ngựa — tuyến buôn nối Tứ Xuyên, Vân Nam với Tây Tạng

Con đường trà và ngựa — tuyến buôn nối Tứ Xuyên, Vân Nam với Tây Tạng

Người ta thường nhắc "con đường tơ lụa" như tuyến thương mại huyền thoại của châu Á, trong khi một mạng lưới đường khác còn khốc liệt hơn vẫn ít được biết tới: trà mã cổ đạo — con đường trà và ngựa. Đây là mạng tuyến vắt qua những hẻm núi sâu nhất châu Á, nối vùng trồng trà ở Tứ Xuyên và Vân Nam với cao nguyên Tây Tạng, và xa hơn là Ấn Độ, Nepal cùng Đông Nam Á.

Khác với tuyến tơ lụa mà tên gọi do một nhà địa chất người Đức thế kỷ mười chín đặt ra, trà mã cổ đạo là một mạng lưới mua bán có thật, hàng hoá rõ ràng — trà và ngựa — và để lại dấu vết trong luật lệ nhà nước. Nhưng chính cái tên của nó lại là chuyện của thập niên 1980–1990, không phải của người xưa. Phân biệt điều đó là chìa khoá để hiểu đúng tuyến đường này.

Vì sao trà phải lên Tây Tạng, và vì sao ngựa phải xuống

Tây Tạng là vùng cao thiếu rau xanh, khẩu phần chủ yếu là thịt, sữa và lúa mạch rang. Trà ở đây không phải thú uống thời thượng mà là nhu cầu thực của cơ thể: trà bổ sung nước, giúp tiêu hoá chất béo, và trà bơ Tây Tạng — trà nấu với bơ bò — trở thành thức uống trung tâm của đời sống. Vì đi đường xa ẩm thấp, trà phải được nén chặt thành bánh để không mốc: trà bánh, trà gạch, loại trà thô ép khuôn chở trên lưng người và lưng ngựa.

Phía bên kia, các triều đình Trung Nguyên luôn cần ngựa cho kỵ binh và vận tải, trong khi đồng bằng thiếu đồng cỏ tốt. Ngựa chiến và ngựa thồ tốt nhất đến từ cao nguyên. Thế là hình thành một giao dịch, mà nhà nước không để cho tư nhân làm tự do.

Nhà nước nhập cuộc: cơ chế đổi trà lấy ngựa

Từ đời Tống, việc buôn trà sang Tây Tạng để đổi lấy ngựa được nhà nước tổ chức thành cơ chế, gọi là trà mã hỗ thị, và giao cho một cơ quan riêng lo — ty trà mã. Trà trở thành thứ nhà nước kiểm soát ở tuyến này, không phải vì thưởng trà mà vì cần quân ngựa. Trong nhiều thế kỷ, phần lớn trà bán cho người Tây Tạng phải qua các ty trà mã; việc này được chép trong chính sử đời Tống ở phần thực hoá.

Chỗ giành giật lớn nhất là A Nhã ở Tứ Xuyên — nơi trà được thu gom và nén để đổi ngựa; và ở Vân Nam, trung tâm là Phổ Nhĩ cùng với Lệ Giang, rồi đi tiếp lên Trung Điện và Đức Khâm.

Các tuyến chính

• Tuyến Tứ Xuyên — Tây Tạng: từ vùng trà A Nhã, qua Khang Định, Lý Đường, Ba Đường, vượt sông Kim Sa và sông Lan Thương rồi tới Xương Đô, Tây Tạng. Đây là tuyến đông người qua lại nhất trong một số giai đoạn.
• Tuyến Vân Nam — Tây Tạng: từ Phổ Nhĩ và Tây Song Bản Nạp, lên Đại Lý, Lệ Giang, Hương Cách Lý Lạp (Trung Điện), Đức Khâm, rồi vượt dãy Hằng Đoạn vào Tây Tạng. Đây là tuyến gắn nhất với hình dung ngày nay về trà mã cổ đạo.
• Các nhánh xuống biên giới phía nam: trà cũng đi về phía tây nam sang Miến Điện, Lào, Thái Lan và nam ra Ấn Độ qua cửa khẩu trên cao nguyên, nơi trà Phổ Nhĩ nén được bán cho cả các nước láng giềng.

Người đi trên đường

Cảnh quen thuộc trên tuyến này không phải đoàn lạc đà, mà là người gùi hàng trên lưng. Phu gùi với khung gỗ giữ hàng chồng lên vai đi thành từng đoàn theo lối mòn hẹp, nghỉ ở các trạm, uống trà nấu trong bát gỗ và ngủ bên bờ sông. Và có những đoàn ngựa thồ, do người dẫn đầu đoàn dẫn lối cùng những tay điều khiển la. Dân tộc tham gia gồm người Hán ở Tứ Xuyên, người Vân Nam, người Tây Tạng, cùng người Hồi. Ở Lệ Giang, nơi giao nhau của các tuyến, người Nạp Tây và văn hoá Đông Ba để lại dấu vết trong bài hát, trong cách làm nhạc và trong kiến trúc chợ.

Chính sử và truyền thuyết trên tuyến đường

Như mọi tuyến thương mại lớn, trà mã cổ đạo có phần sử và phần huyền, và cần tách rõ:

• Sử: việc đổi trà lấy ngựa có ghi chép, có cơ quan nhà nước, có sổ sách. Tuyến đi xác định được qua các trạm, làng buôn, cầu và bến sông còn dấu tích. Trà bánh nén tới các chợ Tây Tạng còn kiểm chứng được qua hộp đựng và mẫu vật lưu ở bảo tàng.
• Truyền thuyết: những chuyện về các đại gia buôn trà nửa huyền thoại, những bản tình ca của người đi đường, những lời nguyền bên các đèo gió, những câu chuyện con ngựa biết đường tự về, thường được kể lại như thể đã xảy ra. Đây là ký ức dân gian đẹp và đáng giữ, nhưng không phải văn bản sử.
• Chỗ chưa thống nhất: người ta hay nói tới "cây chè tổ nghìn năm" ở vùng Phượng Khánh, Vân Nam, có nơi ghi tới hơn ba nghìn tuổi, và coi đó như bằng chứng về tuổi nghề trồng trà. Việc định tuổi cây sống rất khó, các con số khác nhau tuỳ phương pháp, nên nên coi là con số gợi ý, không phải chứng cứ chốt.

Tuyến đường hôm nay

Trà mã cổ đạo suy khi có đường ô tô. Đường bộ Tứ Xuyên — Tây Tạng hoàn thành giữa thập niên 1950, rồi tới đường sắt và đường bay làm việc gùi và đoàn ngựa không còn cần thiết. Đoạn còn lại được dùng cho khách đi bộ đường dài và các tuyến du lịch, đặc biệt ở Vân Nam và dọc các hẻm sông lớn.

Về di sản: cả tuyến chưa được ghi đồng loạt vào danh sách di sản thế giới. Việc chính thức được ghi gần đây liên quan nhiều hơn tới rừng trà: năm 2023, UNESCO ghi "Cảnh quan văn hoá rừng trà cổ trên núi Cảnh Mại ở Phổ Nhĩ" vào danh sách di sản thế giới. Nhiều đoạn đường cũ và chợ cũ ở Vân Nam và Tứ Xuyên được xếp hạng di tích quốc gia, và một số đô thị như Lệ Giang được bảo tồn.

Điểm cuối cùng, để tránh đọc sai: trà mã cổ đạo là tên gọi hiện đại cho một mạng lưới vốn không có tên chung. Người đi trên đó ngày xưa gọi theo từng chặng, từng phiên chợ. Giống trường hợp con đường tơ lụa, việc lấy cái tên mới phủ lên một mạng lưới cũ không sai, miễn là ta biết mình đang nói về một cách gọi của thời nay, không phải một danh từ mà thương nhân xưa tự dùng.

Nguồn: Michael Freeman và Selena Ahmed — Con đường trà và ngựa: tuyến thương mại cổ xưa của Trung Quốc tới Tây Tạng, River Books, 2011 · Wikipedia tiếng Trung — 茶马古道 (lịch sử và các tuyến) · Tống Sử — Thực hoá chí (ghi chép cơ chế đổi trà lấy ngựa và ty trà mã) · Viện Khoa học Xã hội tỉnh Vân Nam — nghiên cứu tuyến trà mã cổ đạo · UNESCO World Heritage Centre — Cultural Landscape of Old Tea Forests of the Jingmai Mountain in Pu'er (hồ sơ di sản, 2023)