Lão Tử và Đạo Đức Kinh — con người mờ, cuốn sách thật

Lão Tử và Đạo Đức Kinh — một cái tên, hai câu hỏi khác nhau

Câu hỏi thường được đặt ra là "Lão Tử có thật không". Nhưng câu hỏi đó thực ra gộp hai chuyện khác nhau vào một chỗ, và hai chuyện có mức độ chắc chắn rất khác nhau. Thứ nhất: có một con người cụ thể tên là Lão Tử hay không. Thứ hai: cuốn sách mang tên ông do ai viết, viết khi nào. Về con người, sử liệu mỏng tới mức người viết tiểu sử đầu tiên cho ông đã tự nhận là mình không biết chắc. Về cuốn sách, chúng ta có vật thật: những thẻ tre và tấm lụa chép văn bản ấy, chôn trong mộ từ trước Công nguyên, đã được khai quật trong thế kỷ hai mươi.

Người viết tiểu sử đầu tiên tự nói rằng mình không biết

Không có văn bản nào cùng thời với Lão Tử nhắc tới ông. Kinh Thi không có. Tả Truyện, một trong những nguồn chép việc nước lớn nhất thời Chiến Quốc, cũng không. Nguồn sớm nhất và đầy đủ nhất là Sử Ký của Tư Mã Thiên, hoàn thành khoảng bốn trăm năm sau thời điểm mà truyền thống gán cho Lão Tử. Trong thiên Lão Trang Thân Hàn liệt truyện, Tư Mã Thiên ghi lại các dữ kiện như sau: Lão Tử họ Lý, tên Nhĩ, tự Bá Dương, thuỵ là Đam — nên còn gọi là Lão Đam — người huyện Khổ, nước Sở, làm chức giữ kho sách của nhà Chu.

Rồi ngay trong cùng thiên ấy, ông viết thêm một đoạn mà người đọc thường bỏ qua. Ông nói có người cho rằng Lão Tử chính là Lão Lai Tử, một người nước Sở cùng thời Khổng Tử; lại có người nói đó là Thái Sử Đam, một viên quan sống sau đó hơn hai trăm năm. Cuối đoạn, Tư Mã Thiên chốt bằng một câu rất thẳng: đời không ai biết điều đó đúng hay không.

Đây là dữ kiện quan trọng nhất của cả bài này. Người ta tranh cãi về Lão Tử không phải vì đời sau làm mất tài liệu. Người ta tranh cãi vì người chép sử đầu tiên đã nói rõ rằng có ít nhất ba người có thể là Lão Tử, và bản thân ông không phân xử được. Một người viết sử ở cách bốn trăm năm mà đã ở trong tình trạng đó, thì cái khoảng cách ấy là điều phải nhớ khi đọc mọi khẳng định chắc nịch về Lão Tử ngày nay.

Phần được kể nhiều nhất lại là phần ít chắc nhất

Tư Mã Thiên kể tiếp: Lão Tử tu đạo và sống ẩn; khi thấy nhà Chu suy, ông bỏ đi. Tới cửa ải Hàm Cốc, viên quan giữ ải tên Doãn Hỉ nói rằng ông sắp đi ẩn, xin để lại sách. Lão Tử bèn viết hai thiên, nói về đạo và đức, hơn năm nghìn chữ, rồi đi về phía tây, và không ai biết ông mất ở đâu.

Ở đây cần tách hai tầng rõ ràng. Con số "hơn năm nghìn chữ" khớp một cách đáng ngạc nhiên với văn bản có thật: bản Đạo Đức Kinh lưu hành ngày nay dài khoảng năm nghìn chữ Hán. Đó là lý do nhiều người tin câu chuyện kia là bản ghi sự thật. Nhưng toàn bộ cái khung — cửa ải Hàm Cốc, viên quan Doãn Hỉ, chuyện viết sách một lần rồi biến mất — là chất liệu truyền thuyết. Cửa ải Hàm Cốc có thật, nằm ở vùng nay là huyện Linh Bảo, tỉnh Hà Nam, và ngày nay có một khu tham quan dựng quanh cái tên ấy. Còn chuyến đi của Lão Tử thì không có bằng chứng nào.

Câu chuyện còn có một nhánh nữa, cũng hay được kể như sử: Khổng Tử từng tới gặp Lão Tử để hỏi về lễ. Việc này có xuất hiện trong Sử Ký và trong một số sách khác, và giới nghiên cứu xử lý nó theo hai cách. Một số coi đó là ký ức về một nhân vật có thật; số khác coi đó là đoạn đối thoại do người đời sau dựng lên để hai truyền thống tư tưởng lớn có dịp nói chuyện với nhau. Không có cách nào xác minh từ ngoài sử liệu ấy.

Đạo Đức Kinh — cuốn sách có thật, nhưng không phải một bản duy nhất

Bản Đạo Đức Kinh quen thuộc ngày nay chia làm tám mươi mốt chương, gồm hai phần: Đạo Kinh với ba mươi bảy chương đầu, và Đức Kinh với bốn mươi bốn chương sau. Cách chia tám mươi mốt chương không phải có từ đầu; nó được định hình trong quá trình truyền chép và gắn với các bản chú giải nổi tiếng. Hai bản chú giải có ảnh hưởng nhất là của Hà Thượng Công và của Vương Bật, và cả hai đều đi theo lối chia này. Đó là cuốn sách độc giả đang đọc.

Hai cuộc khai quật khảo cổ đã cho thấy trước đó nó đã từng khác. Năm 1973, mộ Hán ở Mã Vương Đôi, Trường Sa, tỉnh Hồ Nam được khai quật; mộ số ba, đóng năm 168 trước Công nguyên, chứa hai bản Đạo Đức Kinh chép trên lụa, gọi là bản giáp và bản ất. Điều gây chú ý nhất: phần Đức Kinh nằm trước phần Đạo Kinh, ngược với thứ tự mà mọi người quen thuộc, và văn bản không hề chia thành tám mươi mốt chương.

Năm 1993, tại Quách Điếm, Kinh Môn, tỉnh Hồ Bắc, một ngôi mộ nước Sở từ khoảng ba trăm năm trước Công nguyên cho ta những thẻ tre chép Lão Tử cổ nhất từng được biết. Bản này chỉ chứa khoảng một phần ba nội dung so với bản thông hành ngày nay, chia thành ba nhóm, trật tự câu và cách dùng chữ cũng khác ở nhiều chỗ. Không bản nào trong hai phát hiện này giống hệt văn bản mà độc giả ngày nay cầm trên tay.

Kết luận mà phần đông học giả hiện nay nghiêng về: Đạo Đức Kinh được hình thành dần trong giai đoạn Chiến Quốc, khoảng thế kỷ thứ tư tới thế kỷ thứ hai trước Công nguyên, và mang dấu vết của nhiều người chép qua nhiều thế hệ. Nói cách khác, nó không giống một tác phẩm được viết liền một mạch bởi một người sống ở thế kỷ thứ sáu trước Công nguyên. Còn Lão Tử là một con người cụ thể, hay chỉ là cái tên được gán cho một truyền thống tư tưởng — điều đó tới nay vẫn chưa ngã ngũ, và những phát hiện khảo cổ nói trên chưa giải quyết được câu hỏi con người, chúng chỉ giải quyết câu hỏi văn bản.

Từ một triết gia tới một vị thần

Có một tầng nữa phải tách ra, và đây là tầng hay bị trộn lẫn nhất: Đạo giáo với tư cách một tôn giáo. Lão Tử của triết học và Thái Thượng Lão Quân của tôn giáo là hai hình ảnh khác nhau, cách nhau nhiều thế kỷ.

Từ đời Hán trở đi, Lão Tử được tôn lên thành một nhân vật siêu nhiên, về sau nhập vào hệ thống Tam Thanh của Đạo giáo với danh hiệu Thái Thượng Lão Quân; Đạo Đức Kinh trở thành một trong những kinh chính của tôn giáo ấy. Phong trào do Trương Đạo Lăng lập ở vùng Thục giữa thế kỷ thứ hai đã gắn tên Lão Tử với việc truyền kinh và lập giáo. Đó là quá trình phong thần, có niên đại muộn hơn hẳn nhân vật lịch sử mà nó nhắm vào.

Cũng từ dòng tranh chấp tôn giáo ấy ra đời một thuyết nổi tiếng: Lão Tử đi về phía tây rồi tới Ấn Độ, và hoá thành Phật Thích Ca. Kinh Lão Tử hoá Hồ là văn bản được Đạo giáo dùng để đối đáp với Phật giáo trong các cuộc tranh luận kéo dài nhiều thế kỷ. Nó từng bị triều đình ra lệnh cấm và đốt nhiều lần, và tới thời Nguyên thì bị loại bỏ hẳn khỏi hệ thống kinh điển. Đây là văn bản của một cuộc tranh chấp giữa hai tôn giáo, không phải một ghi chép lịch sử về Lão Tử.

Ba chuyện dân gian hay được kể như sử

• "Lão Tử sinh ra đã già, và sống hơn hai trăm tuổi". Truyền thuyết kể mẹ ông mang thai nhiều năm, khi sinh ra tóc đã bạc trắng — cũng vì thế mà có tên "Lão Tử" nghĩa là "bậc già". Đây là chuyện dân gian và chuyện kể trong kinh sách tôn giáo, không có cơ sở sử liệu. Cả tuổi thọ mà Sử Ký để lại cũng nằm trong vùng không kiểm chứng được.
• "Lão Tử cưỡi trâu xanh đi về tây rồi biến mất, nên không ai biết gì về ông". Hình ảnh cưỡi trâu qua ải là đề tài của hàng trăm bức tranh và tượng đẹp, nhưng nó là biểu tượng, không phải bản ghi hành trình. Việc "không biết ông mất ở đâu" là điều Tư Mã Thiên viết, nhưng nó chỉ nói lên sự im lặng của sử liệu, không phải một chi tiết trước tác.
• "Có mộ Lão Tử ở Lộc Ấp, vậy là ông có thật". Ở huyện Lộc Ấp, tỉnh Hà Nam ngày nay có một khu mộ được thờ tự và có bia. Nhưng một ngôi mộ được đời sau lập và thờ không chứng minh được nhân vật trong đó từng tồn tại; đây là cách cộng đồng ghi nhớ một cái tên, không phải bằng chứng khảo cổ. Ở nhiều nơi khác cũng có những di tích tự nhận là gắn với Lão Tử.

Còn lại gì là chắc

Sau khi bóc hết các tầng, phần còn lại vẫn rất đáng kể. Chắc chắn là: có một dòng tư tưởng gắn với cái tên Lão Tử; có một văn bản khoảng năm nghìn chữ Hán, tồn tại dưới nhiều bản chép khác nhau; và tư tưởng trong văn bản ấy đã ăn sâu vào cách người Trung Quốc và cả Đông Á nghĩ về nhà nước, về chiến tranh, về cách sống ít can thiệp. Nó ảnh hưởng tới Pháp gia, tới binh pháp, tới thiền và tới tranh thuỷ mặc, và tới nay là một trong những văn bản Trung Quốc được dịch ra nhiều thứ tiếng nhất.

Cũng có thật, và nhìn thấy được: tượng Lão Tử ở Thanh Nguyên Sơn, Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, tạc liền từ một khối đá hoa cương trong thời Tống, cao khoảng năm mét rưỡi, được coi là tượng Lão Tử khắc đá lớn nhất còn lại của Trung Quốc. Người đến thăm tượng ấy đứng trước một hình ảnh đã được tạo ra cách đây gần một nghìn năm. Đó là một chứng tích của việc người ta tin vào Lão Tử, chứ không phải chứng tích về chính ông — và biết phân biệt hai điều đó là cách đọc đúng mọi câu chuyện về Lão Tử.

Nguồn: Sử Ký Tư Mã Thiên — Lão Trang Thân Hàn liệt truyện · Hán Thư, thiên Nghệ Văn Chí · Bảo tàng tỉnh Hồ Nam — hồ sơ di chỉ mộ Hán Mã Vương Đôi, khai quật 1972 tới 1974 · Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc — trưng bày thẻ tre Lão Tử Quách Điếm · Wikipedia tiếng Trung — 老子, mục sử liệu và truyền thuyết