Tây An sự biến 1936: Trương Học Lương bắt Tưởng Giới Thạch

Tây An sự biến: đêm một nhà lãnh đạo bị chính thuộc hạ của mình bắt

Rạng sáng ngày 12 tháng 12 năm 1936, ở khu suối nước nóng Hoa Thanh Trì thuộc huyện Lâm Đồng, cách thành Tây An chừng ba mươi cây số, tiếng súng nổ trong khu hành cung. Tưởng Giới Thạch, người đang đứng đầu chính quyền Quốc Dân Đảng, ngủ lại đó sau nhiều ngày họp bàn kế hoạch đánh Cộng sản. Quân Đông Bắc của Trương Học Lương xông qua cổng. Tưởng trèo tường sau, chạy lên sườn núi Lệ Sơn trong bộ đồ ngủ, và bị bắt khi đang núp sau một hốc đá. Sự kiện đi vào sử với cái tên "Tây An sự biến", chữ Hán là 西安事變.

Điều ít người nhớ là cả hai nhân vật chính đều không sống nốt phần đời còn lại như cũ. Một người bị giam gần trọn nửa thế kỷ sau đó, người kia bị giết. Và cho tới nay, hai bên vẫn kể câu chuyện này theo hai cách khác nhau, với hai bản án đặt lên cùng một cái tên.

Bối cảnh: kháng Nhật trước hay diệt Cộng trước

Tháng 9 năm 1931, quân Nhật chiếm Đông Bắc. Trương Học Lương, con trai của quân phiệt Trương Tác Lâm, người được gọi là "Thiếu soái", đang cai quản vùng đất ấy thì mất nó gần như không kháng cự, theo lệnh không kháng cự từ Nam Kinh. Đất tổ mất, ông mang quân vào trong quan ải, mang theo cả nỗi nhục ấy trong người.

Tưởng Giới Thạch thì cho rằng phải "an nội mới nhương ngoại", nghĩa là dẹp Cộng sản trước rồi mới đánh Nhật. Trong khi đó Đảng Cộng sản sau Vạn lý trường chinh đóng ở Diên An, chỉ còn một lực lượng đã suy yếu nhiều. Cuối năm 1936, Tưởng bay tới Tây An để thúc các tướng miền Bắc mở chiến dịch quyết định. Trương Học Lương và Dương Hổ Thành, tư lệnh một đạo quân đóng ở đây, lại cho rằng đánh Nhật phải đặt trước. Hai bên không gặp được nhau, và Tưởng định thay người.

Mười bốn ngày và một tấm lưng trần

• Trương Học Lương và Dương Hổ Thành ra "tám điều" yêu cầu, trong đó có việc lập mặt trận thống nhất kháng Nhật và thả các nhân vật bị bắt.
• Các cận vệ của Tưởng thiệt mạng trong vụ đột kích. Con số cụ thể chết và bị thương không khớp nhau giữa các nguồn.
• Đảng Cộng sản cử Chu Ân Lai từ Diên An tới Tây An để đàm phán, đóng vai trò trung gian quan trọng trong mười bốn ngày sau đó.
• Liên Xô và Quốc tế Cộng sản lên tiếng theo hướng hoà giải, giữ mạng Tưởng, vì họ cần một Trung Quốc đủ mạnh để cầm chân Nhật, tránh nguy cơ Nhật quay sang đánh Liên Xô.
• Tống Mỹ Linh, vợ Tưởng, cùng Tống Tử Văn bay tới Tây An tham gia thương lượng.
• Ngày 25 tháng 12 năm 1936, Tưởng được thả. Trương Học Lương bay cùng Tưởng về Nam Kinh, một quyết định gần như tự nộp mình.

Chính sử ghi gì, tuyên truyền kể gì

Phần chính sử khá rõ ràng: có một cuộc binh biến, có bắt giữ, có đàm phán, có thả người, và sau đó là Quốc Cộng hợp tác lần hai từ năm 1937, chấm dứt gần mười năm nội chiến để cùng chống Nhật. Nhưng phần ý nghĩa thì mỗi phía cắt nghĩa một kiểu, và đó mới là chỗ hai câu chuyện tách khỏi nhau.

Phía Quốc Dân Đảng gọi đây là "binh biến", coi Trương Học Lương là phản tướng, kẻ phá hoại trật tự quốc gia. Phía Cộng sản gọi Trương là anh hùng dân tộc, người có công lớn với mặt trận kháng Nhật. Cùng một con người, hai bản án, và cả hai bản án đều được viết bởi những người có lợi ích chính trị trong đó. Người đọc cần tách hai lớp này ra: sử liệu là chuyện đã xảy ra, còn cách gọi tên là chuyện của người kể.

Có những điểm sử liệu còn chưa thống nhất, cần nói thẳng:

• Ai là người thật sự quyết định thả Tưởng: Trương Học Lương tự nguyện, hay chịu sức ép từ phía Cộng sản và từ Liên Xô? Hồ sơ Liên Xô cho thấy Quốc tế Cộng sản nghiêng về giải pháp hoà bình, nhưng mức độ "chỉ thị" vẫn còn tranh luận trong giới nghiên cứu.
• Tưởng có ký văn bản cam kết nào không, hay chỉ là lời hứa miệng? Các nguồn không thống nhất, và bản thân Tưởng về sau phủ nhận mọi cam kết.
• Thời điểm và mức độ Trương Học Lương bí mật liên hệ với Cộng sản trước sự kiện: được ghi nhận, nhưng ngày tháng cụ thể khác nhau giữa các hồi ký.
• Động cơ của Dương Hổ Thành và mức độ ông chủ động trong kế hoạch bắt Tưởng cũng được mô tả khác nhau.

Cái kết không ai đoán trước

Trương Học Lương về Nam Kinh, bị xét xử quân sự rồi bị giam. Ông bị quản thúc tại gia suốt hơn năm mươi năm, tới đầu thập niên 1990 mới thực sự được tự do, rồi qua đời ở Hawaii năm 2001. Một người từng cầm trong tay hàng chục vạn quân, sống nửa đời sau trong bốn bức tường, và không một lần được trở về Đông Bắc quê mình.

Dương Hổ Thành bị giam, và bị giết ở Trùng Khánh tháng 9 năm 1949, khi chính quyền Quốc Dân Đảng chuẩn bị rút ra Đài Loan. Tưởng Giới Thạch mất lục địa năm 1949 nhưng giữ được Đài Loan cho tới khi qua đời năm 1975.

Còn huyền thoại dân gian về "Thiếu soái Tây An" thì vẫn sống trong tuồng tích, phim ảnh và tiểu thuyết, nơi Trương Học Lương được kể như một người hùng trẻ tuổi vì nước quên thân, còn mọi chuyện phức tạp thì được gọt cho vừa một vai diễn. Truyền thuyết ấy không hẳn sai về mặt cảm xúc, nhưng nó đang kể một con người, chứ không kể một sự kiện. Và giữa hai việc đó là cả một khoảng cách mà người đọc lịch sử nên tự mình bắc cầu.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Sự biến Tây An · Britannica — Xi'an Incident · Bảo tàng Tây An sự biến — Trưng bày lịch sử · Tân Hoa Xã — Tưởng Giới Thạch và Tây An sự biến · Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc — Hồi ức về Tây An sự biến