Biển Thước — danh y Chiến Quốc: đâu là sử, đâu là truyền thuyết

Biển Thước — danh y Chiến Quốc: đâu là sử, đâu là truyền thuyết

Hỏi ai là thầy thuốc đầu tiên được sử sách Trung Quốc ghi tên, câu trả lời thường là Biển Thước. Ông được nhắc tới như người khai sinh phép bắt mạch và là người đúc kết cách khám bệnh thành bốn động tác: nhìn, nghe, hỏi, chạm. Nhưng đọc kỹ sẽ thấy một nghịch lý. Những giai thoại gắn với tên ông trải dài hơn hai trăm năm, nhiều chuyện mang rõ màu thần thoại, và chính cái tên "Biển Thước" cũng vốn là tên một vị thần y thời thượng cổ. Phần dưới đây tách riêng những gì có thể kiểm chứng khỏi những gì chỉ là truyền tụng.

Một cái tên vốn không phải tên người

Theo truyền thuyết, Biển Thước là tên một vị thần y sống vào thời Hoàng Đế. Về sau, khi Tần Việt Nhân nổi tiếng vì chữa bệnh, dân nước Triệu mới lấy tên ấy đặt cho ông như một cách tôn xưng. Nói cách khác, ngay từ đầu đã có hai lớp nhân vật chồng lên một cái tên: một vị thần y huyền thoại, và một người thầy thuốc có thật.

Nguồn sớm nhất và quan trọng nhất kể về người thầy thuốc ấy là thiên "Biển Thước, Thương Công liệt truyện" trong Sử ký của Tư Mã Thiên, viết vào khoảng thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên, tức ít nhất ba, bốn trăm năm sau thời ông được cho là đã sống. Ngoài ra, các mẩu chuyện về ông còn nằm rải rác trong Hàn Phi Tử. Gần như không có văn bản nào về ông do người cùng thời ghi lại, và đây chính là lý do khiến mọi thông tin về ông đều phải đọc dè chừng.

Thân thế theo các nguồn còn để lại

• Tên thật: Tần Việt Nhân. Một số nguồn chép là Tần Hoãn. Cũng có thuyết cho rằng họ Tần là do người đời sau ghép nhầm, liên hệ với nước Tần nơi ông chết.
• Hiệu: Lư Y, đặt theo tên một ấp tên Lư.
• Quê quán: quận Bột Hải, ấp Mạc, nay thuộc huyện Nhâm Khâu, tỉnh Hà Bắc. Vùng đất này thời Chiến Quốc từng thuộc nước Trịnh rồi nước Triệu.
• Năm sinh, năm mất: một số tài liệu hậu thế chép ông sinh khoảng năm 401 và mất khoảng năm 310 trước Công nguyên. Đây là những con số suy ra từ truyện, không có văn bia hay thư tịch đương thời xác nhận.
• Nghề ban đầu: mở quán trọ. Theo Sử ký, ông kiếm sống bằng nghề này trước khi thành thầy thuốc.

Cơ duyên học nghề — chỗ huyền thoại bắt đầu

Câu chuyện quen thuộc kể rằng một lương y bí ẩn tên Trường Tang Quân thường trọ ở quán của Tần Việt Nhân. Việt Nhân đối đãi ông chu đáo và không lấy tiền. Để đền đáp, Trường Tang Quân nhận chàng trai làm học trò, trao cho một phương thuốc và một bộ sách bí truyền, dặn uống thuốc trong ba mươi ngày. Sau đó, theo truyện, mắt Việt Nhân nhìn xuyên được tường và thấy được tạng phủ của người khác. Vị lương y xuất hiện rồi biến mất, không để lại tung tích.

Đây là chi tiết nói rõ nhất rằng truyện Biển Thước đã được huyền thoại hóa. Yếu tố thần tiên truyền thuốc, người thầy biến mất không dấu vết, và khả năng nhìn thấy bên trong cơ thể con người đều không thể xếp vào phần sử liệu. Điều có thể giữ lại từ câu chuyện là một dữ kiện khiêm tốn hơn: ông không xuất thân từ một gia đình y truyền, mà học nghề từ bên ngoài.

Y thuật: bốn phép khám bệnh và các cách chữa

Căn cứ vào kinh nghiệm dân gian và kinh nghiệm hành nghề, Biển Thước được ghi nhận là người đúc kết phép khám bệnh thành bốn động tác mà y học cổ truyền về sau gọi là tứ chẩn: vọng, tức nhìn sắc mặt và thần khí; văn, tức nghe giọng nói và hơi thở; vấn, tức hỏi người bệnh về triệu chứng và hoàn cảnh; và thiết, tức đặt tay chẩn mạch. Trong bốn phép này, chẩn mạch là phần gắn chặt nhất với tên ông, tới mức hậu thế gọi ông là người mở đầu mạch học.

Về cách chữa, Sử ký kể ông dùng nhiều phương pháp khác nhau tùy bệnh: châm kim, châm cứu, chườm nóng, xoa bóp, mổ xẻ và cho uống thuốc. Ông được ghi là người hành nghề qua nhiều nước, chữa cho cả người quyền quý lẫn dân thường.

Một điểm ít được nhắc nhưng đáng chú ý: truyện cũng ghi ông đấu tranh chống thói mê tín đang lan tràn thời bấy giờ. Khi người bệnh bỏ thuốc để rước đồng bóng về "đuổi quỷ", ông dùng chính kết quả chữa bệnh của mình để chứng minh rằng bệnh phải chữa bằng thuốc và phép khám, không phải bằng cúng bái.

Ba giai thoại lớn

• Cứu thái tử nước Quắc: nghe tin thái tử chết đột ngột, ông xin vào xem người bệnh, quan sát thấy cánh mũi còn động đậy và hai chân còn ấm, bèn kết luận đó là chứng "thi quyết", tức chết giả, chứ không phải chết thật. Ông dùng châm cứu, chườm nóng và thuốc để cứu sống. Câu nói được ghi lại sau ca chữa ấy rất đáng chú ý: ông bảo mình không thể làm người chết sống lại, mà người bệnh vốn chưa chết, ông chỉ khiến họ ngồi dậy được.
• Chuyện vua nước Tề, hoặc nước Sái: ông gặp vị vua này bốn lần, mỗi lần đều nói bệnh đã ăn sâu thêm một tầng — từ da thịt, vào huyết mạch, vào tràng vị, rồi vào tận xương tủy — nhưng nhà vua đều cho là ông nói bừa. Đến lần thứ tư, khi bệnh đã vào xương tủy, ông im lặng bỏ đi. Ít lâu sau nhà vua phát bệnh và qua đời. Cần lưu ý một chi tiết khiến giai thoại này khó dùng làm sử: cùng một câu chuyện được kể ở hai nơi với hai vị vua khác nhau. Sử ký chép là vua nước Tề, còn Hàn Phi Tử chép là vua nước Sái. Việc cùng một chuyện gắn cho hai người khác nhau là dấu hiệu nó được truyền miệng rồi đính vào nhân vật, chứ không phải ghi chép sự kiện.
• Sáu loại bệnh không chữa: truyện cũng để lại một danh sách những trường hợp thầy thuốc nên từ chối, trong đó có kẻ kiêu ngạo không chịu nghe lý, người ham của mà coi nhẹ thân mình, và người tin vào cúng bái hơn tin thuốc. Danh sách này phản ánh một quan niệm nghề nghiệp hơn là một sự kiện có ngày tháng.

Cái chết ở nước Tần

Theo Sử ký, tài năng của Biển Thước khiến viên thái y nước Tần là Lý Hề ghen ghét. Lo uy tín của mình bị lu mờ, Lý Hề cho người ám sát ông. Biển Thước chết ở phía bắc núi Ly Sơn, trong địa phận nước Tần. Đây là phần kết được kể tương đối nhất quán, nhưng vẫn chỉ dựa trên một nguồn chính là Sử ký.

Chỗ sử liệu chưa thống nhất

Điểm khó nhất của Biển Thước không nằm ở một chi tiết nào, mà ở toàn bộ khung thời gian. Nếu tin theo niên đại truyền thống, ông sống khoảng một thế kỷ. Nhưng truyện về ông còn nhắc tới việc ông chữa cho một nhân vật sống khoảng đầu thế kỷ thứ năm trước Công nguyên, và cả một sự kiện được đặt ở giai đoạn muộn hơn nhiều. Khoảng cách giữa các mốc này vượt xa một đời người. Từ đó nảy sinh giả thuyết được nhiều học giả tán thành: "Biển Thước" có thể là một danh hiệu truyền đời, hoặc cả một dòng thầy thuốc mang cùng một tước hiệu, chứ không phải một cá nhân.

Một phát hiện khảo cổ gần đây được nêu ra trong cuộc tranh luận này. Năm 2012 và 2013, tại mộ Hán ở làng Lão Quan Sơn, huyện Thiên Hồi, thành phố Thành Đô, các nhà khảo cổ khai quật được hơn chín trăm thẻ tre y học cùng một tượng người bằng sơn có vẽ đường kinh lạc, cao khoảng mười bốn xăng-ti-mét. Trong các thẻ tre có cụm từ chỉ tên một người được cho là Biển Thước, và một số nhà nghiên cứu cho rằng đây có thể là di bản của kinh điển phái Biển Thước từng bị thất truyền. Kết luận này hiện vẫn là đề tài tranh luận, chưa được giới khảo cổ và y sử thống nhất. Nó không chứng minh Biển Thước có thật, nhưng nó gợi ý rằng thời Chiến Quốc và Hán có thể đã tồn tại một truyền thống y học gắn với tên ông.

Về sách mang tên ông, tình hình cũng tương tự. Hai bộ Biển Thước nội kinh và Biển Thước ngoại kinh đều đã thất lạc. Bộ Nạn kinh, tức Hoàng Đế bát thập nhất nan kinh, từng bị gán cho ông, nhưng ngày nay phần lớn học giả cho rằng nó ra đời vào đời Hán, muộn hơn thời ông rất xa, và không phải do ông viết.

Vì sao vẫn phải nhắc tới ông

Dù sử liệu rối rắm, ảnh hưởng của Biển Thước vẫn có thật ở một chỗ khác: trong cách y học cổ truyền về sau tự tổ chức. Bốn phép khám bệnh, sự phân biệt giữa chữa bệnh và cúng bái, và hình mẫu người thầy thuốc dám theo bệnh đến cùng đều được quy về ông. Ông cùng Hoa Đà, Trương Trọng Cảnh và Lý Thời Trân về sau được xếp chung là Tứ đại danh y của Trung Quốc cổ đại. Cách viết đúng về Biển Thước là ghi nhận hai điều cùng lúc: ảnh hưởng của ông đối với nghề y là lớn, và bản thân con người ông thì nằm ở vùng mờ giữa sử và truyện mà sử liệu tới nay chưa làm sáng được.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Biển Thước · Sử ký của Tư Mã Thiên — Biển Thước, Thương Công liệt truyện · Bảo tàng Thành Đô — Kinh điển Biển Thước thất truyền hai nghìn năm tái hiện ở Thành Đô · Nhân Dân nhật báo — Y giản mộ Hán Lão Quan Sơn có phải kinh điển phái Biển Thước · Bách khoa toàn thư Trung Quốc — Mục từ Biển Thước