Trương Trọng Cảnh — người đặt nền y học lâm sàng Trung Hoa

Trương Trọng Cảnh — người đặt nền y học lâm sàng Trung Hoa

Trương Trọng Cảnh là tác giả cuốn sách khiến y học cổ truyền Trung Quốc lần đầu có một cách chẩn đoán và kê thuốc theo hội chứng, thay vì chỉ chữa từng triệu chứng rời rạc. Ông được hậu thế gọi là Y thánh. Nhưng trớ trêu thay, ông gần như không tồn tại trong chính sử: cả Hậu Hán thư lẫn Tam quốc chí đều không chép truyện về ông, và những gì ta biết hôm nay đều ghép lại từ lời tựa các sách y học cùng ghi chép của người đời sau.

Con người mờ nhất trong danh sách danh y

Hoa Đà, sống cùng thời, có một truyện dài trong Tam quốc chí. Trương Trọng Cảnh thì gần như không có gì. Chính sử không nhắc, và văn bản sớm nhất nói về ông không phải sử mà là sách y: phần tựa do Hoàng Phủ Mật, người đời Tây Tấn, viết cho một tác phẩm châm cứu. Sau đó, tới bản hiệu đính Thương hàn luận do triều đình nhà Tống tổ chức năm 1065, các quan hiệu thư mới dẫn lại một nguồn khác để kể tiểu sử ông. Nguồn ấy là sách Danh y lục của Cam Bá Tông đời Đường, và bản thân sách này đã thất truyền từ sau đời Tống. Nói cách khác, gần như toàn bộ tiểu sử của một trong những thầy thuốc quan trọng nhất lịch sử Trung Quốc chỉ còn lại qua trích dẫn gián tiếp.

Quê quán và năm sinh: những con số phải để ngỏ

• Tên và tự: tên thật là Trương Cơ, tự Trọng Cảnh. Người đời sau thường gọi ông bằng tự.
• Quê: quận Nam Dương, nay thuộc địa phận thành phố Nam Dương, tỉnh Hà Nam. Một số nguồn chép chi tiết hơn là ấp Niết Dương trong quận này.
• Năm sinh, năm mất: thường được chép là sinh khoảng năm 150 và mất khoảng năm 219, nhưng các tài liệu lệch nhau, có nơi ghi khoảng 142 tới 210. Không có mốc nào được xác nhận chắc chắn.
• Thầy học: theo Danh y lục, ông học nghề từ Trương Bá Tổ, một thầy thuốc cùng quận, và được đánh giá là vượt thầy.
• Chức quan: tài liệu nói ông được tiến cử làm hiếu liêm và từng giữ chức thái thú Trường Sa. Từ đó hậu thế gọi ông là Trương Trường Sa.

Bối cảnh: một gia tộc tan hoang vì dịch

Lời tựa do chính ông viết cho sách của mình là một trong những trang y văn nổi tiếng nhất. Trong đó, ông kể rằng dòng họ mình vốn đông, hơn hai trăm người, nhưng chỉ trong vòng chưa đầy mười năm, hai phần ba đã chết, và trong số người chết, bảy phần mười là vì bệnh thương hàn. Thời ấy là cuối đời Đông Hán, chiến loạn liên miên, dân chúng đói kém, dịch bệnh hoành hành. Ông viết rằng mình không thể ngồi yên nhìn cảnh ấy, nên đã gom các sách y cổ như Tố Vấn, Cửu Quyển, Bát Thập Nhất Nan, Âm Dương Đại Luận, Đài Lư Dược Lục, cùng kinh nghiệm bản thân, để soạn một bộ sách mới.

Thương hàn tạp bệnh luận: viết, mất, rồi được ghép lại

Bộ sách mang tên Thương hàn tạp bệnh luận, gồm mười sáu quyển, được cho là hoàn thành khoảng trước năm 205. Sau đó, trong thời Tam Quốc loạn lạc, bản gốc thất lạc. Đến đời Tấn, Vương Thúc Hòa thu thập được phần nói về bệnh thương hàn và biên lại thành Thương hàn luận. Phần nói về các bệnh khác thì mãi tới đời Tống mới được tìm thấy; các quan hiệu thư như Lâm Ức và Cao Bảo Hành hiệu đính và đặt tên là Kim quỹ yếu lược. Vì vậy, ngày nay ta không đọc bộ sách nguyên gốc mười sáu quyển, mà đọc hai cuốn được dựng lại từ những mảnh còn sót, đã qua tay nhiều đời người sửa và chú giải. Hai cuốn này cùng Hoàng Đế nội kinh và Nạn kinh hợp thành bốn bộ sách lớn nhất của y học cổ truyền Trung Quốc.

Lục kinh biện chứng và cách lập phương

Đóng góp lớn nhất của Trương Trọng Cảnh là đưa ra một hệ thống gọi là lục kinh biện chứng, tức phân loại bệnh theo sáu tầng: Thái Dương, Dương Minh, Thiếu Dương, Thái Âm, Thiếu Âm và Quyết Âm. Mỗi tầng ứng với một nhóm biểu hiện và một giai đoạn của bệnh, và ứng với một cách chữa riêng. Cách làm này khác hẳn lối chữa theo từng triệu chứng rời. Người thầy thuốc trước tiên phải xác định bệnh đang ở tầng nào, rồi mới chọn bài thuốc.

Bên cạnh lý luận, ông còn để lại một bộ bài thuốc được ghi chép cụ thể tới từng vị và từng liều, điều mà thời ông hiếm người làm. Những bài nổi tiếng như Quế Chi Thang, Ma Hoàng Thang, Tiểu Sài Hồ Thang, Bạch Hổ Thang vẫn được dùng và nghiên cứu tới ngày nay, và nhiều bài đã trở thành khuôn mẫu để đời sau phát triển thành các phương tễ phức tạp hơn. Vì đóng góp mang tính hệ thống và thực nghiệm này, ông được xem là người đặt nền cho y học lâm sàng của phương Đông.

Chức danh Y thánh đến sau cả nghìn năm

Điều đáng chú ý là trong nhiều thế kỷ sau khi mất, tên tuổi ông không được truyền rộng. Phải tới thế kỷ mười sáu, một y gia tên Từ Xuân Phố, trong bộ sách y học biên soạn năm 1556, mới lần đầu gọi thẳng ông là Y thánh. Từ đó danh hiệu này mới phổ biến và dần cố định trong ý niệm của người hành nghề. Như vậy, chức danh tôn vinh ông không phải do người đương thời phong, mà là kết quả của một quá trình đánh giá lại kéo dài hơn một nghìn năm.

Hạn chế và chỗ còn tranh cãi

• Chức thái thú Trường Sa còn nghi vấn: tư liệu về chức quan này chỉ bắt đầu từ sách Danh y lục đời Đường, trong khi các sách thời Nam Bắc Triều không hề nhắc tới. Danh sách thái thú Trường Sa trong Hậu Hán thư cũng không có tên ông. Một số học giả thời Thanh cho rằng Trương Cơ có thể là cách chép nhầm của một tên khác, nhưng ý kiến này cũng bị phản bác. Đến nay giới nghiên cứu chưa thống nhất.
• Nguyên bản không còn: văn bản ta có ngày nay là bản dựng lại, đã được thêm bớt và chú giải qua nhiều triều đại, nên khó nói chính xác đâu là câu chữ gốc của ông.
• Khái niệm thương hàn còn gộp: thương hàn theo nghĩa thời ông bao gồm nhiều bệnh truyền nhiễm khác nhau, chứ chưa phân biệt được từng loại bệnh cụ thể. Đây là hạn chế của thời đại chứ chưa có cơ sở để nói ông nhận ra các tác nhân gây bệnh riêng biệt.
• Một số phương thuốc dùng vị mạnh: nhiều bài trong sách dùng những vị có độc tính hoặc tác dụng mạnh, đòi hỏi rất thận trọng khi dùng, và điều này được chính các y gia đời sau nhắc đi nhắc lại trong phần chú giải.

Điều còn lại tới nay

Dù tiểu sử mờ nhạt và văn bản đã đổi thay, cách làm của Trương Trọng Cảnh vẫn là nền móng. Ông dạy rằng chữa bệnh phải bắt đầu từ việc phân biệt hội chứng, rằng cùng một loại bệnh ở hai người có thể cần hai cách chữa khác nhau, và rằng phương thuốc phải được ghi cụ thể tới từng vị, từng liều để người sau còn kiểm chứng. Đó là những nguyên tắc mà y học hiện đại, dù dùng ngôn ngữ khác, vẫn đang vận hành theo.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Trương Trọng Cảnh · Wikipedia tiếng Trung — Trương Trọng Cảnh · Báo The Paper — Dư Tân Trung: Trương Trọng Cảnh đã trở thành Y thánh như thế nào · Trang Du lịch Bắc Kinh — Tượng danh y Trung Hoa kỳ 8: Trương Trọng Cảnh · Thương hàn luận bản hiệu đính đời Tống — Lời tựa của Cao Bảo Hành