Ngô Hữu Tính — cuốn sách về dịch bệnh đi trước vi khuẩn học

Ngô Hữu Tính — cuốn sách về dịch bệnh đi trước vi khuẩn học

Trước khi có kính hiển vi và vi khuẩn học, y học cổ truyền Trung Quốc vẫn tin rằng bệnh dịch là một dạng biến thể của gió lạnh. Ngô Hữu Tính phá vỡ lối nghĩ ấy. Ông cho rằng dịch bệnh do một thứ khí lạ, không phải gió cũng không phải lạnh, từ bên ngoài xâm nhập vào người qua đường miệng và mũi rồi lây từ người sang người. Ông không nhìn thấy tác nhân, nhưng ông suy ra sự tồn tại của nó từ cách bệnh lan truyền. Đó là đóng góp lớn nhất của ông, và cũng là chỗ cần đọc bằng con mắt tỉnh táo của người hôm nay.

Thân thế và quê quán

• Tên và tự: Ngô Hữu Tính, tự Hựu Khả, hiệu Đạm Trai. Nhiều sách gọi ông là Ngô Hựu Khả, lấy theo tự.
• Năm sinh, năm mất: sinh năm 1582, mất năm 1652, tức sống qua trọn thời Minh mạt sang đầu nhà Thanh.
• Quê: Ngô huyện, tỉnh Giang Tô, thời nhà Minh thuộc vùng Nam Trực Lệ. Một số nguồn ghi gốc gác ở vùng Đông Sơn, huyện Động Đình, cùng tỉnh.
• Nghề nghiệp: thầy thuốc hành nghề, không phải quan chức. Ông được ghi là người chuyên chữa bệnh dịch và nổi tiếng trong vùng sau khi cứu được nhiều người trong các trận dịch lớn.

Năm 1641: một trận đại dịch làm nên cuốn sách

Năm 1641, niên hiệu Sùng Trinh thứ mười bốn, một trận dịch lớn bùng lên ở nhiều tỉnh: Sơn Đông, Chiết Giang, hai vùng trực lệ. Các ghi chép đương thời mô tả cảnh cả một ngõ có hàng trăm nhà mà không nhà nào thoát, có gia đình cả mấy chục người không còn một ai sống. Dịch nặng nhất vào khoảng tháng năm và tháng sáu. Chính bối cảnh đó khiến Ngô Hữu Tính lao vào nghiên cứu bệnh dịch một cách có hệ thống.

Ông đi tới đâu có dịch, quan sát người bệnh, đối chiếu người mắc với người không mắc, và ghi lại những gì mình dùng có kết quả. Năm sau, 1642, ông hoàn thành cuốn sách mang tên Ôn dịch luận, một số bản in cũng ghi tựa là Ôn dịch luận theo cách phiên âm khác của hai chữ đầu.

Ôn dịch luận: cấu trúc và cách viết

Bộ sách gồm hai quyển chính và một quyển bổ di, tổng cộng chín mươi ba thiên luận. Quyển thượng có năm mươi thiên, trình bày nguyên nhân bệnh dịch, cơ chế sinh bệnh, các thể bệnh và cách chữa, đồng thời lý giải vì sao bệnh dịch khác bệnh thương hàn. Quyển hạ có ba mươi ba thiên, mô tả các thể bệnh dịch kèm theo tình trạng bệnh nền khác nhau. Đây là cuốn sách chuyên đề sớm nhất còn lại bàn riêng về bệnh truyền nhiễm cấp tính trong y học cổ truyền Trung Quốc.

Thuyết lệ khí: điều gì đúng và điều gì chưa thể đúng

Đóng góp trung tâm của Ngô Hữu Tính là học thuyết về thứ ông gọi là dị khí, còn gọi lệ khí hoặc tạp khí. Ông viết đại ý rằng bệnh ôn dịch không do gió, không do lạnh, không do nắng, không do ẩm, mà do một loại khí đặc biệt khác tồn tại trong trời đất gây ra. Ông cho rằng bệnh dịch không theo quy luật bốn mùa và ngũ hành như người ta vẫn tin, và ông tách bệnh dịch ra khỏi bệnh thương hàn để bàn riêng.

Ba điểm trong học thuyết này đáng chú ý vì chúng đi trước thời đại. Thứ nhất, ông nói tác nhân gây bệnh xâm nhập qua miệng và mũi, chứ không phải chỉ qua da như quan niệm cũ. Thứ hai, ông nhấn mạnh tính lây nhiễm: bệnh truyền từ người này sang người khác. Thứ ba, ông cho rằng mỗi loại dị khí gây một loại bệnh khác nhau, thậm chí có loại chỉ hại người và có loại chỉ hại vật. Những nhận xét ấy trùng hợp đáng kinh ngạc với hiểu biết hiện đại về mầm bệnh và đường lây.

Nhưng cần nói thẳng: đây là suy luận, không phải quan sát trực tiếp. Ông không có kính hiển vi, không phân lập được vi sinh vật, và không thể chỉ ra tác nhân cụ thể nào gây bệnh nào. Toàn bộ học thuyết của ông vẫn được diễn đạt bằng khái niệm khí, tức vật chất mơ hồ, chứ không dùng ngôn ngữ sinh học. Vì vậy nói ông phát hiện ra vi trùng là nói quá; nói ông đoán được hướng đúng của vấn đề thì chính xác hơn.

Phép chữa: Đạt Nguyên Ẩm và đường lối công hạ

Về điều trị, Ngô Hữu Tính chống lại cách dùng thuốc nóng ấm của phái thương hàn, vì theo ông bệnh dịch không phải cảm lạnh. Ông chủ trương dùng thuốc đắng lạnh để đánh đuổi loại khí lạ ra ngoài, và cho rằng phải đưa nó ra khỏi vùng núp trong cơ thể càng sớm càng tốt. Ông cho rằng tác nhân bệnh núp ở nơi mà sách cũ gọi là mạc nguyên, tức vùng giữa nửa ngoài và nửa trong của cơ thể, và từ đó đặt ra bài thuốc nổi tiếng nhất của mình là Đạt Nguyên Ẩm, nhằm làm tán loạn chỗ tụ của nó.

Ngoài Đạt Nguyên Ẩm, ông còn dùng mạnh vị đại hoàng để thúc bệnh ra ngoài theo đường dưới. Cách chữa này có hiệu quả ghi nhận được trong các trận dịch đương thời, khiến ông nổi tiếng, nhưng cũng chính là điểm bị phê bình nặng nhất về sau.

Ảnh hưởng kéo dài

Ý tưởng của Ngô Hữu Tính mở đường cho một học phái mới, về sau gọi là phái ôn bệnh. Diệp Thiên Sĩ, một y gia danh tiếng đời Thanh, chịu ảnh hưởng từ cách ông mô tả đường xâm nhập và vị trí tụ bệnh, từ đó phát triển thành lý luận phân biệt bệnh theo ba tầng gọi là tam tiêu. Ngô Cúc Thông, một tên lớn khác của phái ôn bệnh, viết sách đối thoại trực tiếp với quan điểm của ông. Đến thế kỷ hai mươi, vào dịp dịch bệnh đường hô hấp cấp, một số bài thuốc lấy từ dòng tư tưởng này đã được nhắc lại trong nghiên cứu dân gian và y học cổ truyền, cho thấy sức sống lâu bền của hướng đi mà ông khởi xướng.

Hạn chế và những lời phê bình

• Chưa có cơ sở sinh học: học thuyết lệ khí là một suy luận triết học dựa trên khái niệm khí, không phải kết quả quan sát mầm bệnh. Ông không xác định được bất cứ tác nhân cụ thể nào.
• Không phân biệt được các loại dịch bệnh: ông gọi chung nhiều bệnh truyền nhiễm khác nhau là ôn dịch, trong khi nguyên nhân gây bệnh của chúng không giống nhau.
• Cách chữa có thể quá mạnh: việc lạm dụng vị đại hoàng và thuốc đắng lạnh bị nhắc nhở là có thể làm khô và hại chính khí của người bệnh. Ngô Cúc Thông đời Thanh đã viết hẳn một thiên để phản bác quan điểm dùng nhiều vị đắng lạnh của ông.
• Chưa có khái niệm phòng ngừa và miễn dịch: sách của ông tập trung vào chữa người đã mắc, chứ không đặt ra cơ chế cách ly hay phòng bệnh một cách có hệ thống.

Một thầy thuốc được trả lại tên trong văn hóa đại chúng

Trong nhiều thế kỷ, Ngô Hữu Tính ít được nhắc tới ngoài giới y. Gần đây, hình ảnh ông được đưa lên màn ảnh rộng trong một bộ phim lịch sử năm 2013 lấy bối cảnh dịch bệnh cuối đời Minh, với diễn viên Phùng Viễn Chinh đóng vai ông. Bộ phim chọn đúng điểm cốt lõi trong tư tưởng của ông: một người đi ngược lại cách chữa quen thuộc, tin vào quan sát hơn vào lời truyền, và dám đặt câu hỏi trước điều ai cũng cho là hiển nhiên. Đó cũng là điều khiến tên ông còn đáng nhắc tới, dù lý thuyết của ông ngày nay chỉ còn giá trị như một bước ngoặt trong lịch sử tư duy y học.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Ngô Hữu Tính · Wikipedia tiếng Trung — Ôn dịch luận · Bảo tàng Quốc gia Trung y dược — Ngô Hữu Tính · Cục Chí thư địa phương Tứ Xuyên — Người sáng lập học phái ôn bệnh Ngô Hữu Tính · Bách khoa trực tuyến Baidu — Ngô Hữu Tính