Tào Tháo: nhà chính trị bị lịch sử và tiểu thuyết chia đôi

Tào Tháo: nhà chính trị bị lịch sử và tiểu thuyết chia đôi

Tào Tháo sinh năm 155, mất năm 220, sống trọn sáu mươi lăm năm trong khoảng thời gian triều Hán đã mục từ gốc: hoạn quan khống chế triều đình, thái thú các châu tự cát cứ, dân đói nổi lên khắp nơi. Từ một chức quan nhỏ trong quân dẹp Khăn Vàng, ông đưa Hán Hiến Đế về Hứa Xương, đánh bại Viên Thiệu ở Quan Độ, dựng lại guồng máy nhà nước ở miền bắc và mở đường cho con trai mình lập ra nhà Ngụy. Nhưng cái tên Tào Tháo mà phần lớn người đọc biết hôm nay không phải là con người trong sử sách, mà là nhân vật gian hùng của cuốn tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa và của sân khấu kinh kịch, nơi ông mang khuôn mặt bôi trắng, màu mặt dành cho kẻ lừa dối. Bài này kể về con người bằng chứng cứ, và tách rõ chỗ nào là sử, chỗ nào là truyện.

Thân thế và quê quán

• Sinh: năm 155, tại huyện Tiếu, nước Tiếu, thời Hán thuộc Bái Quốc, nay là huyện Bạc Châu, tỉnh An Huy.
• Mất: ngày 15 tháng 3 năm 220 tại Lạc Dương, hưởng sáu mươi lăm tuổi, chỉ vài tháng trước khi con trai ông là Tào Phi cướp ngôi nhà Hán.
• Tên tự: Mạnh Đức. Tiểu tự: A Man. Sau khi nhà Ngụy thành lập, con trai truy tôn ông là Ngụy Vũ Đế.
• Gia thế: cha là Tào Tung, làm quan tới chức Thái úy. Ông nội nuôi là Tào Đằng, một hoạn quan hầu cận hoàng đế Hán. Xuất thân ấy là vết nhơ trong mắt tầng lớp sĩ tộc đương thời, và cũng là chi tiết mà sử gia đời sau khai thác để chê bai.
• Tính cách thời trẻ: nổi tiếng ngang tàng, thích săn bắn, đọc nhiều binh pháp. Hứa Thiệu, người giỏi phẩm bình nhân vật đương thời, sau nhiều lần bị nài nỉ mới đưa ra một câu mà sách đời sau dẫn lại: ông là thần giỏi trong thời trị và kẻ hùng giảo trong thời loạn. Nghe xong, Tào Tháo rất vui. Câu ấy về sau thành khuôn mẫu để đánh giá cả cuộc đời ông.
• Gia đình: chính thất là Biện phu nhân. Các con trai nổi bật gồm Tào Phi, Tào Chương và Tào Thực, nhóm ba cha con được gọi chung là Tam Tào trong văn học.

Con đường từ kỵ đô úy tới Ngụy vương

• 184, khởi nghĩa Khăn Vàng: ông được phong Kỵ đô úy, cầm quân đánh dẹp, lần đầu có quân trong tay.
• 189, loạn Đổng Trác: Đổng Trác kéo vào Lạc Dương phế vua. Ông bỏ trốn về phía đông rồi tự chiêu mộ quân ở Trần Lưu.
• 192: ở Duyện Châu, ông nhận hơn ba mươi vạn quân và dân Khăn Vàng đầu hàng, chọn lọc lấy quân tinh nhuệ gọi là Thanh Châu binh. Đây là nền tảng lực lượng của ông suốt đời.
• 193 tới 194, đánh Từ Châu: cha ông bị quân của Đào Khiêm giết trên đường đi qua Từ Châu. Ông đem quân trả thù, đánh chiếm hơn mười thành. Sử đời sau chép về vụ này những con số rất lớn về người chết.
• 196, đón Hán Hiến Đế về Hứa Xương: nước cờ quyết định. Ông dời đô về Hứa, đặt triều đình dưới tầm kiểm soát của mình nhưng vẫn để hoàng đế đứng tên. Sử gọi cách làm ấy là nắm thiên tử để sai khiến chư hầu.
• 200, trận Quan Độ: Viên Thiệu đem đại quân tới, lực lượng đông hơn nhiều. Ông giữ vững phòng tuyến, chờ thời cơ rồi đánh vào kho lương Ô Sào của đối phương. Viên Thiệu tan quân. Từ đó miền bắc Trung Quốc thuộc về ông.
• 208, trận Xích Bích: ông nam tiến, bị liên quân Tôn Quyền và Lưu Bị chặn ở Trường Giang. Đây là thất bại lớn nhất đời ông, chấm dứt khả năng thống nhất toàn bộ Trung Quốc trong tay một người.
• 213 và 216: lần lượt được phong Ngụy công rồi Ngụy vương, dùng nghi trượng và lễ nhạc gần như ngang một hoàng đế.
• 219: mất Hán Trung vào tay Lưu Bị. 220: mất ở Lạc Dương, chưa kịp tự xưng đế; con trai Tào Phi làm việc ấy trong cùng năm.

Ba việc lớn đặt nền cho nhà Ngụy

Một là chế độ đồn điền. Năm 196, theo đề nghị của Tảo Chi, ông cho lập hai loại đồn điền: quân đồn điền do binh lính vừa giữ đất vừa cày, và dân đồn điền do dân lưu tán được cấp ruộng cùng trâu cày. Nhà nước thu hoa lợi theo tỉ lệ thỏa thuận trước. Cách làm này biến vùng chiến loạn thành vùng có lương, và biến đám dân đói thành người có ruộng, cả hai đều là nhu cầu sống còn của một thế lực đang đánh nhau liên miên.

Hai là thuế nhẹ nhưng luật cứng. Sau khi lấy được Nghiệp năm 204, ông định mức thuế ruộng bốn thăng thóc một mẫu, và mỗi hộ nộp hai tấm lụa cùng hai cân bông. Mức ấy nhẹ hơn nhiều so với thời Hán mạt, nhưng luật thì rất nghiêm: cấm hào cường chiếm thêm ruộng, cấm quan lại ăn hối lộ, phạt nặng tội trốn thuế.

Ba là lấy người tài không kể xuất thân. Ông ban ba lệnh cầu người hiền vào các năm 210, 214 và 217. Nội dung cốt lõi: ai có tài trị nước hoặc cầm quân thì dùng, dù nghèo hèn hay đạo đức chưa hoàn hảo. Chủ trương ấy chống lại cách tuyển người theo dòng dõi và theo đề cử của sĩ tộc, nhờ đó nhiều người xuất thân hàn vi vào được triều đình, trong khi tầng lớp quý tộc cũ bị hạ bớt.

Về văn chương, ông là người mở đầu cho phong cách Kiến An với các bài như Đoản ca hành, Quan thương hải, Quy tuy thọ. Thơ ông viết bằng giọng một người cầm quân đứng trước biển lớn, thừa nhận cái chết vẫn tới dù có nuôi rùa thần, nhưng vẫn cho rằng người già cũng có thể giữ chí lớn. Cho tới nay ông vẫn được xếp trong nhóm nhà thơ lớn của thời ấy, chứ không chỉ là kẻ cầm quân.

Mặt trái: những bàn tay đẫm máu có chứng cứ

Phần này không cần đến tiểu thuyết, vì chính sách sử cũng đã ghi đủ.

• Từ Châu, khoảng 193 tới 194: Hậu Hán thư chép rằng quân của ông giết hàng chục vạn thường dân và không để lại cả gà chó, đến mức nước sông Tứ chảy không nổi. Tam Quốc chí chỉ chép ngắn rằng quân đi qua đâu cũng tàn sát. Con số cụ thể tới nay vẫn bị tranh cãi, nhưng sự việc thì nhiều nguồn đều nhắc.
• Năm 208, giết Khổng Dung: Khổng Dung, hậu duệ Khổng Tử và là người nổi tiếng văn học, bị xử tử cùng cả nhà sau nhiều lần châm biếm triều đình do Tào Tháo nắm.
• Năm 208, cái chết của Hoa Đà: danh y Hoa Đà bị hạ ngục và chết trong tù. Tam Quốc chí chép ông bị xử tử vì cáo bệnh về nhà khi được triệu tập; sử hoàn toàn không có chuyện Hoa Đà đề nghị mổ đầu Tào Tháo.
• Năm 212, Tuân Úc qua đời: mưu sĩ số một của ông phản đối việc ông lên tước công. Ít lâu sau Tuân Úc mất ở tuổi năm mươi. Một truyền thuyết đời sau nói ông gửi cho Tuân Úc một chiếc hộp không, hàm ý bảo tự xử; chi tiết ấy chỉ có trong sách dẫn, không có trong bộ chính sử.
• Năm 214, giết Phục hoàng hậu: hoàng hậu của Hán Hiến Đế bị phế và giết, hai con trai của bà cũng bị giết.
• Năm 219, giết Dương Tu: Dương Tu thông minh, đoán trúng ý ông nhiều lần, và dính vào tranh chấp giữa Tào Phi và Tào Thực. Ông xử tử Dương Tu trước khi mình mất.
• Cáo buộc mở mộ cướp của: trong bài hịch nổi tiếng, Trần Lâm viết rằng Tào Tháo đặt ra hai chức quan chuyên lo việc đào mộ lấy vàng bạc. Chính sử không ghi hai chức quan ấy, nên nhiều nhà nghiên cứu coi đây là lời tố cáo phóng đại của phía đối địch.

Chỗ nào là sử, chỗ nào là truyền thuyết

Đây là điều quan trọng nhất khi đọc về Tào Tháo, vì phần lớn ký ức đại chúng về ông đến từ một cuốn tiểu thuyết viết hơn một nghìn năm sau khi ông mất.

• Câu nói nổi tiếng: câu thà ta phụ người chứ không để người phụ ta mà nhiều người nhớ thuộc về truyện diễn nghĩa. Sách dẫn đời sau có ghi một câu gần nghĩa, nhưng bối cảnh và lời lẽ mỗi nguồn khác nhau, và bộ chính sử mang tên Tam Quốc chí không ghi câu ấy.
• Chuyện giết cả nhà Lữ Bá Xa: có ít nhất ba dị bản khác nhau về việc này, từ việc chủ nhà định cướp đến việc Tào Tháo đa nghi mà ra tay. Không có dị bản nào được coi là chắc chắn.
• Chuyện Hoa Đà đòi mổ đầu: chỉ có trong tiểu thuyết. Sử chép Hoa Đà chết trong ngục vì mâu thuẫn với quyền lực, không phải vì đề nghị phẫu thuật.
• Chuyện Lưu Phức bị đâm chết: trong tiểu thuyết, đêm trước trận Xích Bích, Tào Tháo cầm giáo ngâm thơ rồi đâm chết người can ngăn. Sử chép Lưu Phức mất năm 208 vì bệnh, không có chuyện bị giết.
• Hình tượng trên sân khấu: trong kinh kịch, Tào Tháo mang khuôn mặt trắng, ký hiệu của nhân vật gian trá. Khuôn mặt ấy do truyền thống biểu diễn nhiều đời tạo nên, không phải một chân dung lịch sử.

Ngôi mộ ở An Dương và chuyện hậu thế

Trong di lệnh để lại, ông dặn chôn cất đơn giản, không xây mộ lớn, không tùy táng vàng ngọc. Truyền thuyết dân gian kể rằng ông cho dựng tới bảy mươi hai ngôi mộ giả để không ai biết mộ thật ở đâu. Tới cuối năm 2009, tỉnh Hà Nam công bố tìm thấy mộ ở thôn Tây Cao Quật, huyện An Dương, kèm nhiều hiện vật và một hài cốt nam giới khoảng sáu mươi tuổi. Một số nhà nghiên cứu, trong đó có giảng viên của một trường đại học lớn ở Bắc Kinh, công khai nghi ngờ vì hiện vật và văn bia chưa đủ thuyết phục, trong khi giới khảo cổ tỉnh Hà Nam bảo vệ kết luận. Đây là ví dụ rõ cho thấy ngay cả việc nhận diện mộ của một nhân vật được ghi chép dày đặc như ông cũng không hề đơn giản.

Cách đánh giá công bằng nhất

Trần Thọ, người viết bộ sử chính thống về thời ấy, gọi Tào Tháo là bậc kỳ tài vượt thời. Tới thời Tống, và đặc biệt từ khi tiểu thuyết ra đời, ông bị đẩy sang phía gian thần, đối lập với Lưu Bị được dựng thành chính thống. Sang thế kỷ hai mươi, giới nghiên cứu Trung Quốc đọc lại ông bằng hồ sơ hành chính và kinh tế, và đánh giá ông chủ yếu qua việc ông đã dựng lại được bộ máy nhà nước ở miền bắc sau gần hai mươi năm loạn lạc.

Cả hai phía đều có bằng chứng. Ông tổ chức lại ruộng đất, thuế khóa, tuyển người và quân đội, những việc mà không có ông thì miền bắc khó thoát khỏi cảnh cát cứ. Ông cũng ra lệnh giết những người không đáng bị giết, và mức độ tàn sát ở Từ Châu là điều không thể biện minh bằng bất cứ mục đích chính trị nào. Một nhân vật vừa có công đặt lại trật tự vừa có tay đẫm máu không phải là nghịch lý, đó chỉ là một con người để nguyên như sử đã ghi.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Tào Tháo · Tam Quốc chí của Trần Thọ, phần Ngụy thư — Vũ Đế kỷ · Tư trị thông giám của Tư Mã Quang — Hán kỷ và Ngụy kỷ · Bách khoa toàn thư Britannica — Cao Cao · Rafe de Crespigny — Imperial Warlord: A Biography of Cao Cao, nhà xuất bản Brill