Trần Cảnh Nhuận: người đưa giả thuyết Goldbach tới đỉnh 1+2

Trần Cảnh Nhuận: người đưa giả thuyết Goldbach tới đỉnh 1+2

Trần Cảnh Nhuận sống từ ngày 22 tháng 5 năm 1933 tới ngày 19 tháng 3 năm 1996. Ông là nhà toán học Trung Quốc đã chứng minh được mệnh đề mà giới toán học gọi là định lý Chen, viết tắt là 1+2, một bước tiến lớn trong bài toán Goldbach. Ông sống nghèo, ốm yếu, bị đấu tố trong Cách mạng Văn hóa, rồi bỗng trở thành người nổi tiếng khắp nước sau một bài báo văn học năm 1978. Bài này kể tiểu sử ông, phân biệt chỗ nào là sử liệu và chỗ nào là truyền thuyết, và gỡ một nhầm lẫn thường gặp.

Thân thế và quê quán

• Sinh ngày 22 tháng 5 năm 1933 tại làng Lư Lôi, thị trấn Thành Môn, huyện Mân Hầu, nay thuộc quận Thương Sơn, thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến.
• Mất ngày 19 tháng 3 năm 1996 tại Bắc Kinh, hưởng 62 tuổi, do biến chứng viêm phổi trên nền bệnh Parkinson.
• Ông là con trai thứ ba trong một gia đình đông con gốc Phúc Châu; cha làm việc ở bưu điện.
• Ông học trung học ở trường Anh Hoa, Phúc Châu, rồi học khoa toán Đại học Hạ Môn và tốt nghiệp năm 1953.

Từ bục giảng bị đuổi tới Viện Toán học

Năm 1953, ông được phân về dạy ở Trường Trung học số 4 Bắc Kinh. Vì nói ngọng, ông bị từ chối cho lên bục giảng, chỉ được chấm bài, rồi bị cho tạm nghỉ về quê dưỡng bệnh. Đây là một chi tiết quan trọng để hiểu con người ông: một người gần như không thể kiếm sống bằng nghề dạy, nhưng lại có trí óc toán học khác thường.

Tháng 2 năm 1954, hiệu trưởng Đại học Hạ Môn là Vương Á Nam biết chuyện, đưa ông về trường làm nhân viên phòng tư liệu, đồng thời để ông nghiên cứu số học. Tháng 2 năm 1955, ông làm trợ giảng. Năm 1957, nhà toán học Hoa La Canh đưa ông về Viện Toán học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc làm nghiên cứu viên tập sự; Hoa La Canh chính là người dẫn dắt ông về mặt học thuật. Năm 1962, ông lên nghiên cứu viên trợ lý.

1+2 nghĩa là gì và vì sao khó

Giả thuyết Goldbach, nêu ra năm 1742, phát biểu rằng mọi số chẵn lớn hơn 2 đều viết được thành tổng của hai số nguyên tố. Sau hơn hai thế kỷ, bài toán vẫn chưa được giải. Để tiến dần tới nó, các nhà toán học dùng cách viết mọi số chẵn lớn thành tổng của hai số, trong đó mỗi số chỉ có không quá một lượng nhân tử nguyên tố nhất định, và ghi kết quả gọn là a cộng b.

Năm 1966, Trần Cảnh Nhuận công bố trong tạp chí Thông báo Khoa học rằng ông đã chứng minh được 1+2: mọi số chẵn đủ lớn đều viết được thành tổng của một số nguyên tố với một số là số nguyên tố hoặc nửa nguyên tố, tức tích của hai số nguyên tố. Kết quả này được gọi là định lý Chen. Nó là kết quả tốt nhất mà người ta đạt được cho tới nay trong hướng đi ấy, và tới nay vẫn chưa ai vượt qua bước 1+2 để tới 1+1, tức chính giả thuyết Goldbach.

Thời Cách mạng Văn hóa và bước ngoặt năm 1973

Trong Cách mạng Văn hóa, ông bị gán là phần tử đường đen tư sản và là điển hình của lối chuyên môn trắng, bị đưa đi cải tạo. Ông tiếp tục làm toán trong điều kiện rất tồi, ở một gian buồng nhỏ trong khu nhà số 88 Trung Quan Thôn. Tháng 2 năm 1973, ông hoàn thành bản chứng minh chi tiết cho 1+2 và cải thiện kết quả năm 1966. Lãnh đạo Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc khi đó là Vũ Hành nghe báo cáo, cho rằng kết quả này phải được công bố và báo lên trên.

Tháng 4 năm 1973, tờ Trung Quốc Khoa học đăng bài báo đầy đủ của ông, với nhan đề Một số chẵn lớn được biểu diễn thành một số nguyên tố cộng một tích của không quá hai số nguyên tố. Bản báo cáo nội bộ của Viện Hàn lâm Khoa học được đưa lên cấp trung ương; Mao Trạch Đông phê phải cứu chữa, và ngày 27 tháng 4 năm 1973, ông được đưa tới Bệnh viện số 309 của Quân Giải phóng Nhân dân điều trị bệnh lao phổi và lao màng bụng nặng.

Cũng năm 1973, hai nhà toán học người Anh và người Đức là Halberstam và Richert đang cho in cuốn sách về phương pháp sàng thì nhận được bản sao bài báo của ông, bèn viết thêm một chương mang tên định lý Chen, và mở đầu chương rằng kết quả này, xét theo bất cứ phương diện nào của phương pháp sàng, cũng là đỉnh cao chói sáng. Nhà toán học người Pháp André Weil từng ví mỗi công trình của ông giống như đi trên đỉnh dãy Hi-mã-lạp-sơn.

Sau 1978 và những năm cuối

Năm 1974, Chu Ân Lai đề nghị ông làm đại biểu Quốc hội khóa bốn. Năm 1977, ông được phá lệ phong hàm nghiên cứu viên. Tháng 1 năm 1978, nhà văn Từ Trì đăng bài bút ký văn học Giả thuyết Goldbach trên tạp chí Văn học Nhân dân, gây chấn động cả nước; sau đó báo Nhân dân đăng lại, và chỉ trong hai tháng, ông nhận được hàng bao thư tình từ khắp nơi gửi về. Từ đó ông trở thành cái tên quen thuộc trong mọi gia đình Trung Quốc, một hiện tượng xã hội hiếm có của thời kỳ ấy.

Năm 1979, ông được mời sang thăm Viện Nghiên cứu Cao cấp Princeton ở Mỹ. Năm 1980, ông được bầu làm ủy viên Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc. Ông từng là đại biểu Quốc hội các khóa bốn, năm, sáu và làm chủ biên tạp chí Toán học Quý san. Năm 1992, ông nhận giải thưởng toán học Hoa La Canh đầu tiên. Năm 1994, ông nhận giải thưởng khoa học của Quỹ Hà Lương Hà Lợi. Năm 1984, ông mắc bệnh Parkinson. Ngày 19 tháng 3 năm 1996, ông qua đời, và theo di nguyện, thi thể ông được hiến cho bệnh viện để nghiên cứu.

Một nhầm lẫn cần gỡ: tổng hợp insulin

Thành tựu tổng hợp insulin không phải là việc của Trần Cảnh Nhuận. Ngày 17 tháng 9 năm 1965, một nhóm khoa học Trung Quốc ở Viện Hóa sinh Thượng Hải phối hợp với Viện Hóa hữu cơ Thượng Hải và Khoa Hóa Đại học Bắc Kinh, dưới sự tổ chức của Vương Ứng Lãi, đã tổng hợp nhân tạo thành công insulin bò kết tinh, biến Trung Quốc thành nước đầu tiên tổng hợp được một loại protein có hoạt tính sinh học. Việc chuỗi B do Nữu Kinh Nghĩa phụ trách, việc tái tổ hợp hai chuỗi do Trâu Thừa Lỗ và Đỗ Vũ Thương làm, chuỗi A do Uông Du và Hình Kỳ Nghị phụ trách.

Đây là hai dấu mốc cùng thời nhưng thuộc hai lĩnh vực hoàn toàn khác nhau: một bên là hóa sinh, một bên là số học. Trong các bản kể ngắn, hai việc này đôi khi bị gộp thành một; người đọc nên phân biệt rõ tên người với thành tựu, để không gán cho ông một công trình mà ông không tham gia.

Mặt hạn chế và chỗ sử liệu chưa thống nhất

• Ông không giải được giả thuyết Goldbach. Ông chỉ đi tới 1+2. Cách nói ông giải được bài toán Goldbach là sai; phần 1+1 vẫn bỏ ngỏ tới nay.
• Hình ảnh của ông bị lý tưởng hóa. Bài bút ký của Từ Trì là văn học, không phải sử. Một số chi tiết nổi tiếng, như chuyện đoàn khách nước ngoài hỏi thăm một nhà toán học lớn mà không ai trong cơ quan biết, hay chuyện ông ăn bánh bắp chấm xì dầu, được truyền lại theo lối truyền thuyết, khó kiểm chứng và không nên đọc như tư liệu chính xác.
• Sức khỏe và xuất thân nghèo là thật, nhưng hoàn cảnh bị đẩy lên mức bi kịch. Sử liệu xác nhận ông bị gán phần tử đường đen, bị đấu tố và làm việc trong buồng chật; việc ông bị bệnh nặng năm 1973 và Parkinson năm 1984 cũng rõ. Nhưng mức độ bị ép hại và các con số cụ thể thì các nguồn kể khác nhau.
• Ông trở thành biểu tượng chính trị. Sau 1978, câu chuyện của ông được dùng cho khẩu hiệu phục hồi khoa học; phần được tôn vinh và phần con người thật của ông không hoàn toàn trùng nhau.

Vì sao vẫn nhớ ông

Di sản của Trần Cảnh Nhuận vừa là một định lý, vừa là một câu chuyện. Về mặt toán học, định lý Chen là một trong những kết quả quan trọng nhất của lý thuyết số hiện đại, và nó vẫn là cột mốc chưa ai vượt qua trong dòng nghiên cứu giả thuyết Goldbach. Về mặt con người, ông cho thấy một trí óc có thể làm được việc lớn giữa nghèo khó, bệnh tật và thời cuộc khắc nghiệt.

Năm 1996, tiểu hành tinh 7681 được đặt tên ông. Năm 1999, bưu chính Trung Quốc phát hành tem về kết quả tốt nhất của giả thuyết Goldbach, có hình bóng ông. Năm 2006, Đại học Hạ Môn dựng tượng đồng ông ngồi, phía sau khắc tên ông cùng tên bốn nhà toán học khác. Đọc tiểu sử ông cho công bằng thì nên nhớ ba điều: ông là nhà toán học thật với một kết quả thật; phần hào quang đại chúng là do văn học và chính trị thổi lên và không nên lẫn với sử; và trên hết, ông chưa bao giờ giải xong bài toán mà cả đời ông theo đuổi.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Trần Cảnh Nhuận · Wikipedia tiếng Anh — Chen Jingrun · Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc — Trần Cảnh Nhuận, người tiên phong leo đỉnh khoa học · Tạp chí Neurosurgical Focus — Trần Cảnh Nhuận, nhà toán học nổi tiếng Trung Quốc · Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc — Lịch sử tổng hợp nhân tạo insulin bò