Trương Khiên: người mở ra Con đường Tơ lụa

Trương Khiên: người mở Con đường Tơ lụa

Ông không phải người đầu tiên đi về phía tây, và chuyến đi lớn nhất đời ông kết thúc trong thất bại. Vậy mà tên Trương Khiên vẫn được ghi là người mở Con đường Tơ lụa. Câu chuyện của ông gồm mười năm bị giam nơi đất Hung Nô, một cuộc trốn chạy băng qua sa mạc và núi tuyết, và một bản báo cáo đã đổi cách người Trung Quốc nhìn thế giới phía tây.

Thân thế và những con số chưa thống nhất

• Quê quán: huyện Thành Cố, ngay phía đông Hán Trung, tỉnh Thiểm Tây ngày nay. Ông là người Hán, xuất thân không phải dòng dõi quý tộc lớn.
• Năm sinh: đây là chỗ sử liệu không thống nhất. Một số tài liệu ghi ông sinh khoảng năm 195 trước Công nguyên, nhiều tài liệu khác ghi khoảng năm 164 trước Công nguyên. Không có nguồn nào chắc chắn, nên cả hai con số đều phải nói kèm chữ khoảng.
• Năm mất: khoảng năm 114 trước Công nguyên, cũng không có ngày tháng cụ thể.
• Con đường vào triều: khoảng từ năm 140 tới 134 trước Công nguyên, ông tới kinh đô Trường An và được bổ làm lang, tức một chức quan hầu cận trong triều của Hán Vũ Đế. Sử ghi ông là người mạnh mẽ, có uy tín và am hiểu vùng biên giới phía bắc.
• Bối cảnh: lúc đó người Hung Nô đang khống chế vùng Mông Cổ và Tây Vực, chặn đường bang giao và thương mại của nhà Hán với các nước phía tây. Chính ách kìm kẹp này là lý do nhà Hán cần một người đi xa.

Chuyến đi thứ nhất, từ năm 138 trước Công nguyên

Năm 138 trước Công nguyên, Hán Vũ Đế cử Trương Khiên đi sứ tới bộ tộc Đại Nguyệt Chi, khi đó sống ở vùng gần Tajikistan ngày nay, với mục tiêu rất rõ: lập một liên minh quân sự cùng đánh Hung Nô. Đoàn đi có hơn một trăm người, một số tài liệu ghi cụ thể là chín mươi chín người, cùng một người dẫn đường tên Cam Phụ, vốn là người Hung Nô bị bắt trong chiến tranh.

Để tới đất Đại Nguyệt Chi, đoàn buộc phải băng qua vùng Hung Nô kiểm soát, và cả Trương Khiên lẫn Cam Phụ đều bị bắt. Ông bị giam và sống như người phục dịch ở đó khoảng mười năm, lấy một người vợ Hung Nô và có con. Các sử liệu ghi rằng ông dần được người Hung Nô tin tưởng nhưng vẫn giữ chiếc thẻ sứ của nhà Hán bên mình suốt những năm ấy.

Nhân lúc canh gác lỏng lẻo, ông cùng vợ con và Cam Phụ trốn đi. Đoàn người đi qua hồ Lop Nur, theo rìa phía bắc bồn địa Tarim, qua các ốc đảo nay thuộc Tân Cương, tới Đại Uyên (vùng Ferghana), rồi tới Khang Cư và cuối cùng là Đại Nguyệt Chi. Ông ở lại Đại Nguyệt Chi và vùng Bactria lân cận khoảng một năm, ghi chép kỹ về đời sống, kinh tế, cây trồng và vật nuôi của họ.

Kết quả chính trị thì thất bại: người Đại Nguyệt Chi đã định cư ở vùng đất mới, làm nông và chăn nuôi, không còn muốn đánh nhau với Hung Nô. Trương Khiên không đạt được mục tiêu liên minh. Trên đường về, ông lại bị Hung Nô bắt một lần nữa, rồi thoát được khi thủ lĩnh Hung Nô chết và nội bộ họ sinh loạn. Cuối cùng ông về tới Trường An khoảng năm 126 hoặc 125 trước Công nguyên. Trong cả đoàn hơn một trăm người ban đầu, chỉ còn ông và Cam Phụ sống sót trở về.

Chuyến thứ hai, chuyến thứ ba và cái tên Bác Vọng hầu

• Bản báo cáo trước triều: sau khi về, ông được phong chức quan và trình lên Hán Vũ Đế những hiểu biết về các nước phía tây. Ông không mang về liên minh, nhưng mang về một bức tranh thế giới mà triều đình Trung Nguyên chưa từng có.
• Nỗ lực mở đường sang Ấn Độ: nhận thấy ở vùng nay là bắc Ấn Độ có những sản vật như vải và tre được bán tới Đại Hạ, ông đề nghị mở một tuyến đường phía nam qua Tứ Xuyên để tránh Hung Nô. Ông được sai đi nhiều lần nhưng tất cả đều thất bại, không tìm được con đường an toàn.
• Chuyến đi sứ Ô Tôn, 119 tới 115 trước Công nguyên: đây là chuyến đi lớn thứ hai của ông. Ông dẫn một đoàn sứ bộ đông đảo tới bộ tộc Ô Tôn ở vùng Thiên Sơn, rồi chia các phó sứ đi tiếp tới Đại Uyên, Khang Cư, Đại Nguyệt Chi và An Tức, tức đế quốc Parthia, và tới cả Thân Độc, tức Ấn Độ. Đây là lần đầu nhà Hán đặt quan hệ chính thức với nhiều nước ở Trung Á và Ba Tư cùng lúc, và được coi là thời điểm Con đường Tơ lụa thật sự mở ra.
• Chức tước: nhờ công trạng, ông được phong tước Bác Vọng hầu và sau đó giữ chức đại hành lệnh, một chức quan phụ trách việc bang giao với các dân tộc và các nước chư hầu, đúng với sở trường của ông.
• Ông mất khoảng năm 114 trước Công nguyên, không lâu sau chuyến đi sứ Ô Tôn.

Bản báo cáo đi vào Sử ký

Điều làm nên giá trị lâu dài của Trương Khiên không phải chiến công mà là bản tường trình. Tư Mã Thiên đã chép lại khá đầy đủ lời kể của ông trong Sử ký, thiên Đại Uyển liệt truyện. Qua đó người đời sau biết được nhà Hán lần đầu nhận tin về Đại Uyên với giống ngựa tốt và cây cỏ lạ, về Đại Hạ, về Khang Cư, về An Tức với cách cai trị và hệ thống giao thông, và về Thân Độc. Chính những dòng ấy cho thấy ở phía tây nước Hán có những quốc gia văn minh, giàu sản vật và yếu về quân sự, từ đó đế quốc Hán quyết định mở rộng ảnh hưởng tới Tây Vực, đỉnh cao là việc lập Đô hộ phủ Tây Vực vào năm 60 trước Công nguyên.

Truyền thuyết gắn với tên ông

Cùng với con người lịch sử, dân gian còn lưu một truyền thuyết khác hẳn. Chuyện kể rằng Trương Khiên đi thuyền theo dòng Hoàng Hà ngược lên mãi, tới tận dải Ngân Hà, gặp người chăn trâu và người dệt vải trên trời, rồi trở về mang theo một hòn đá từ cõi tiên. Đây là truyện kể dân gian, không có trong chính sử, và các bức tranh Nhật Bản đời sau vẽ Trương Khiên ngồi trên khúc gỗ trôi giữa sóng nước cũng lấy ý từ truyền thuyết này chứ không phải từ hành trình có thật của ông. Cần tách rõ hai lớp ấy khi đọc về ông.

Hạn chế và phần bị tô hồng

• Mục tiêu chính của chuyến đi đầu đã thất bại hoàn toàn. Ông đi để lập liên minh quân sự, và ông về tay không về mặt ấy. Việc Con đường Tơ lụa mở ra là kết quả ngoài dự tính, không nằm trong kế hoạch ban đầu của nhà Hán. Gọi ông là người chủ ý mở Con đường Tơ lụa là nói quá.
• Cái giá về mạng người. Trong hơn một trăm người ra đi chỉ hai người trở về. Sử không ghi lại tên tuổi hay số phận của những người còn lại, và cách kể chuyện thường lược bỏ phần ấy.
• Ông bị Hung Nô bắt hai lần. Đây là bằng chứng cho thấy hành trình qua Tây Vực thời đó cực kỳ nguy hiểm, và nhà Hán gần như không kiểm soát được tuyến đường mà mình muốn mở.
• Quan hệ nhà Hán với Tây Vực mang tính bất đối xứng. Triều đình Trung Nguyên gọi các nước ấy là man di, coi việc họ dâng lễ vật là phục tùng, trong khi thực tế phần lớn là trao đổi có đi có lại. Cách nhìn này về sau ảnh hưởng tới cả chính sách đối ngoại và cách sử sách ghi chép.
• Ông mở đường cho cả bành trướng quân sự, không chỉ giao thương. Chính những hiểu biết ông mang về đã dẫn tới chiến dịch quân sự của Hán Vũ Đế ở Đại Uyên để lấy ngựa tốt, một cuộc chiến tốn kém và đẫm máu. Di sản của ông vì thế vừa là thương mại, vừa là chinh phạt.
• Ông có thể không phải người đầu tiên. Các tuyến trao đổi theo thảo nguyên, buôn ngọc và trao đổi hàng hoá giữa Đông và Tây đã tồn tại từ trước, chỉ là chưa ai ghi chép lại thành văn bản chính thức. Vai trò của Trương Khiên nhiều khả năng là người hệ thống hoá và mở rộng, chứ không phải người khai phá duy nhất.

Vì sao vẫn nhớ ông

Đóng góp lớn nhất của Trương Khiên là biến một khoảng không mù mịt thành một tấm bản đồ có tên. Trước ông, với triều đình Trung Nguyên, phương tây chỉ là tin đồn và sợ hãi; sau ông, nó có tên nước, có sản vật, có đường đi. Nhờ bản báo cáo ấy, người Hán mới tin rằng có thể đi tới, buôn bán với và gây ảnh hưởng lên một thế giới rộng hơn nhiều so với những gì họ từng hình dung.

Nhưng đọc cho công bằng thì nên nhớ: chuyến đi lớn nhất của ông thất bại về mục tiêu, cái tên Con đường Tơ lụa mà người đời sau gán cho ông không phải thứ ông cố ý tạo ra, và đằng sau mỗi tên tuổi còn lại trong sử là hàng trăm người vô danh đã chết dọc đường.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Trương Khiên · Bách khoa toàn thư Britannica — Zhang Qian · Sử ký của Tư Mã Thiên — Đại Uyển liệt truyện · Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây — Tượng Trương Khiên và hai lần đi sứ Tây Vực · Thông tấn xã Tân Hoa Xã — Con đường Tơ lụa và sứ thần Trương Khiên