Tần Thuỷ Hoàng

Tần Thuỷ Hoàng: gộp bảy nước, rồi định một khuôn chữ cho cả thiên hạ

Trước khi có một nước gọi là Trung Quốc, đất Trung Nguyên là một bàn cờ gồm nhiều nước chư hầu đánh nhau. Người dẹp bàn cờ đó lại là vua nước Tần — Doanh Chính. Britannica ghi ông sinh khoảng năm 259 trước Công nguyên và mất năm 210 trước Công nguyên, còn Sử ký của Tư Mã Thiên chép việc ông ra đời vào đời Tần Chiêu Tương Vương. Ông tự đặt cho mình một tước hiệu mới: Thuỷ Hoàng Đế.

Từ nước Tần ra toàn cõi

Theo thiên Tần Thuỷ Hoàng bản kỷ trong Sử ký, cha ông là Trang Tương Vương mất khi ông mới mười ba tuổi, và Doanh Chính nối ngôi vua nước Tần từ đó; Britannica ghi mốc ấy vào năm 246 trước Công nguyên. Nước Tần nằm ở phía tây, bị các nước phía đông coi là gốc gác xa cách. Nhưng tới năm 221 trước Công nguyên, quân Tần đã dẹp sáu nước còn lại và kết thúc thời Chiến Quốc kéo dài nhiều thế kỷ; Britannica ghi rằng từ mốc đó Trung Quốc được gộp thành một đế chế dưới quyền nhà Tần.

Ông không bằng lòng với danh hiệu vương mà các đời trước dùng. Ông ghép hai chữ hoàng và đế thành một tước hiệu mới, và chữ đó được các đời vua Trung Quốc dùng lại suốt hơn hai nghìn năm sau. Sử ký chép lời ông dặn đời sau cứ thế mà đếm: Nhị Thế, Tam Thế, tới muôn đời — nghĩa là đếm từ đời ông trở đi.

Cách cai trị cũng đổi theo. Britannica ghi ông bỏ hệ thống phong ấn, chia đế chế thành ba mươi sáu quận với quan cai trị do triều đình bổ nhiệm, và làm việc đó theo đề nghị của Lý Tư; Sử ký cũng chép con số ba mươi sáu quận ấy, còn các bảng tổng kết về sau cho biết số quận tiếp tục tăng thêm. Các gia đình quý tộc giàu có thì bị buộc dời về kinh đô Hàm Dương. Cấu trúc quan liêu này về sau trở thành nền chung cho mọi triều đại Trung Quốc.

Thống nhất chữ viết, đo lường và tiền

Phần di sản ít ồn ào nhưng dai nhất của ông nằm ở chữ nghĩa và đơn vị đo. Thời Chiến Quốc, mỗi nước viết chữ một kiểu, cân một kiểu, tiền một kiểu. Britannica ghi sau khi thống nhất, triều Tần chuẩn hoá chữ viết, chuẩn hoá cân đo và cả bề rộng trục xe để xe chạy vừa đường.

Việc thống nhất chữ có ý nghĩa đặc biệt: người các vùng nói tiếng khác nhau, nhưng chữ viết thì chung. Đó là một trong những lý do khiến một đất nước rộng lớn với vô số phương ngữ vẫn giữ được một nền văn tự chung. Đi kèm với chuẩn hoá là một bộ luật áp cho toàn cõi, cùng một mạng đường bộ và kênh rạch mở ra cho việc đi lại, chuyên chở; Britannica ghi triều Tần cũng cho khởi công một mạng đường sá và kênh đào.

Ở phía bắc, các pháo đài và đoạn tường vốn do các nước cũ đắp riêng để chống người du mục nay được nối lại với nhau. Britannica ghi ông cho nối các tuyến tường ấy thành một đường phòng thủ liền mạch, còn theo bài tổng thuật của Britannica về Vạn Lý Trường Thành thì phần tường còn đứng vững tới nay phần lớn là công trình đời Minh (1368–1644), không phải đời Tần.

Lăng mộ và đội quân đất nung

Ông mất năm 210 trước Công nguyên trong một chuyến tuần du, và Britannica ghi nhà Tần sụp chưa đầy bốn năm sau đó. Nhưng phần lớn nhất gắn với tên ông lại nằm dưới đất: Britannica ghi khu mộ rộng khoảng năm mươi cây số vuông gần Tây An, có khoảng tám nghìn tượng binh mã bằng đất nung cỡ người thật canh giữ, và khu này được UNESCO ghi vào danh sách di sản thế giới năm 1987. Theo các bản giới thiệu về khu di chỉ, lăng nằm ở huyện Lintong, cách Tây An chừng ba mươi lăm cây số về phía đông, và riêng hố khai quật được đánh số 1 được ước lượng chứa khoảng sáu nghìn tượng.

Theo tường thuật của BBC về khu di chỉ, tháng 3 năm 1974 một nông dân tên Dương Chí Phát cùng anh em đào giếng trong cánh đồng ở Lintong thì đụng phải mảnh tượng đất nung. Cuộc khai quật bắt đầu từ đó; bảo tàng tại chỗ mở cửa năm 1979. Con số tám nghìn là ước lượng được cập nhật dần theo từng đợt khai quật, nên đừng đọc nó như con số khắc trên bia.

Người ta tranh luận rất nhiều về ông: người thống nhất đất nước hay vị vua hà khắc? Britannica lưu ý rằng những chuyện kể về sự tàn bạo của ông nên đọc trong bối cảnh phe viết sử đời sau là giới nho sĩ, vốn không ưa pháp gia. Chỉ có một điều khó phủ nhận: những khuôn khổ hành chính và chữ viết mà thời Tần đặt ra đã sống lâu hơn triều đại của ông rất nhiều.

Bạn đã tới Lintong chưa, và đứng trước hàng tượng đất nung đó bạn nghĩ tới điều gì?

Nguồn: Britannica – Qin Shi Huang; Sử ký Tư Mã Thiên – 史記 toàn văn; BBC News – Qin Shi Huang: The ruthless emperor who burned books; UNESCO – Mausoleum of the First Qin Emperor