Thương Ưởng

Thương Ưởng: người dựng luật cho nước Tần trước khi Tần gộp thiên hạ

Thời Chiến Quốc, nước Tần nằm ở phía tây và bị các nước phía đông coi là xa cách. Thứ đưa nước ấy lên hàng cường quốc không phải một trận đánh, mà là một loạt quy định. Người đặt ra chúng là Thương Ưởng.

Theo Britannica, ông sinh khoảng năm 390 trước Công nguyên. Britannica ghi ông mất năm 338 trước Công nguyên. Theo Sử ký, ông là con của một người vợ lẽ trong dòng công tộc nước Vệ nhỏ, tên gốc là Công Tôn Ưởng, về sau lấy theo đất phong nên được gọi là Thương Ưởng.

Britannica ghi ông vào phục vụ dưới vua Tần Hiếu Công — người đã cho ông cái quyền để làm lại nước Tần theo cách của mình.

Những việc ông làm ở nước Tần

Theo Britannica, ông thay cách chia đất theo kiểu phong ấn bằng hệ thống quan cai trị do trung ương bổ nhiệm; đặt chế độ quân dịch bắt buộc; đổi cách chia đất và cách đánh thuế; và buộc luật phải được áp dụng nghiêm ngặt, như nhau với mọi người.

Cũng theo Britannica, ông được cho là đã buộc dân vào những nghề sinh lợi như làm ruộng hoặc đi lính, không khuyến khích buôn bán, và dựng cả một hệ thống tố giác lẫn nhau trong dân. Đọc tới đây thì thấy rõ: đây là cách cai trị dựa trên sự sợ, chứ không dựa trên lòng tin.

Theo Sử ký, trong cuộc chiến với nước Vệ, ông mời tướng địch sang bàn hoà, rồi cho bắt giữ ngay khi người đó tới; quân Tần sau đó thắng trận. Một người đặt luật cho thiên hạ nhưng tự mình không giữ lời trong chiến trận — chi tiết ấy được sử chép lại nguyên vẹn, không ai xoá đi.

Kết cục và phần còn lại

Theo Britannica, khi vua Tần Hiếu Công mất, ông mất chỗ dựa; năm 338 trước Công nguyên ông bị xử bằng hình phạt buộc vào xe ngựa rồi xé xác. Theo Sử ký, cái chết ấy diễn ra đúng năm nhà vua qua đời — người đã cho ông quyền cải cách không sống lâu hơn người cải cách bao nhiêu. Britannica cũng xếp ông vào trường phái Pháp gia — trường phái coi trọng hiệu quả và kỷ luật hơn là đạo lý mềm mỏng. Cuốn sách gắn với tên ông được Britannica xếp vào hàng tác phẩm lớn của phái này.

Còn kết quả thì Britannica ghi ở một câu khác: nước Tần cuối cùng đánh bại các nước còn lại và dựng nên nhà nước Trung Quốc thống nhất vào năm 221 trước Công nguyên. Nghĩa là phần móng của việc thống nhất ấy được đổ từ hơn một thế kỷ trước, bằng những điều khoản mà người đặt ra chúng không sống được tới ngày thấy kết quả.

Với triều đình, cái lợi trước mắt là kho đầy và quân mạnh; cái giá là dân phải sống trong một hệ thống tố giác lẫn nhau. Cách làm ấy cho kết quả nhanh, và để lại một câu hỏi dài: cái gì giữ cho luật không bị bẻ cong khi không còn người đứng ra bảo nó?

Bạn thấy việc nào khó hơn: viết ra luật, hay giữ cho luật không bị bẻ cong?

Nguồn: Britannica – Shang Yang; Sử ký Tư Mã Thiên – 史記 toàn văn