Hốt Tất Liệt

Hốt Tất Liệt: người Mông Cổ lập nhà Nguyên và đặt kinh đô ở Bắc Kinh

Theo Britannica, Hốt Tất Liệt sinh năm 1215 và mất năm 1294, là cháu nội của Thành Cát Tư Hãn và là người kế nghiệp lớn nhất của ông nội mình. Cũng theo Britannica, ông là hoàng đế thứ năm của nhà Nguyên, trị vì từ năm 1260 tới năm 1294.

Nhà Nguyên mà Britannica ghi có niên đại 1206–1368. Ông nội của ông mở đầu triều đại ấy ở phương bắc; tới đời Hốt Tất Liệt thì phần Trung Quốc mới hoàn toàn nằm trong tay người Mông Cổ.

Chốt ngôi trong dòng họ trước

Theo Britannica, sau khi vua Mông Kha mất năm 1259, các cộng sự của Hốt Tất Liệt họp một hội nghị lớn, và ngày 5 tháng 5, ông được bầu làm đại hãn. Cũng theo Britannica, tới năm 1264, ông đánh bại người anh em Arigböge và buộc người này quy phục — phần nội bộ dòng họ phải chốt trước khi tính chuyện Trung Nguyên.

Britannica ghi chiến dịch đánh nhà Nam Tống mở lại năm 1267; năm 1276, tướng của ông bắt được vị hoàng đế nhỏ của Nam Tống, nhưng các lực lượng trung thành ở phía nam vẫn kéo dài cuộc kháng cự tới năm 1279. Cũng theo Britannica, chính năm 1279 là năm ông hoàn tất việc chinh phục Trung Quốc mà Thành Cát Tư Hãn khởi sự từ năm 1211.

Cai một nước khác hẳn thảo nguyên

Britannica nhận xét rằng cai Trung Quốc — một đất nước có lịch sử chính trị và văn hoá riêng lâu đời — đòi hỏi một loại tài cai trị khác hẳn cai thảo nguyên. Một ví dụ Britannica nêu: ông cho dùng tiền giấy làm phương tiện trao đổi chính, và Britannica ghi rằng thời ông, việc dùng tiền giấy là chuyện thiết yếu của bộ máy nhà nước.

Về tổ chức, Britannica nêu một chi tiết đáng chú ý: bộ máy nhà Nguyên chia dân thành các nhóm, trong đó nhóm thứ hai là người nước ngoài từ Trung Á, gọi là sắc mục. Britannica cũng ghi rằng Hốt Tất Liệt cùng một cố vấn đã góp phần hình thành thuyết "hai nguyên tắc" — xem quyền lực nhà nước và tôn giáo cùng có vị trí trong việc nước — và thuyết ấy được áp dụng trong lịch sử Mông Cổ về sau.

Đại Đô và phần hậu thế

Kinh đô của ông là Đại Đô, tức Bắc Kinh ngày nay. Britannica ghi nhà Nguyên là triều đại đặt kinh đô ở Bắc Kinh, cho tu sửa lại Đại Vận Hà phục vụ việc chuyên chở, và giữ hệ thống đường sá cùng trạm dịch trong tình trạng tốt.

Người Việt thường gặp tên ông trong các ghi chép về những cuộc kháng chiến chống quân Nguyên của nhà Trần — nhưng đó là chuyện của phía bên này, đáng một bài riêng. Còn ở phía bên kia, câu hỏi đáng đọc là: một triều đại thiểu số cai đa số thì phải xếp đặt thế nào để đứng được gần một thế kỷ?

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt – Hốt Tất Liệt; Wikipedia tiếng Anh – Kublai Khan; Wikipedia tiếng Trung – 忽必烈; Britannica – Kublai Khan