Thẩm Quát

Thẩm Quát: cuốn sổ ghi đủ thứ, từ la bàn tới hoá thạch

Có những người để lại dấu vết không phải bằng chức tước, mà bằng một cuốn sổ ghi chép. Thẩm Quát là trường hợp như vậy. Theo Britannica, ông sinh năm 1031 ở Tiền Đường, nay là Hàng Châu. Britannica ghi ông mất năm 1095 ở Kinh Khẩu, nay là Trấn Giang.

Britannica ghi ông là nhà thiên văn và nhà toán học, đồng thời giữ chức cao trong triều. Bộ sách nổi tiếng của ông là Mộng Khê bút đàm, nghĩa là chuyện bút ghi ở Mộng Khê — tên khu vườn của ông.

Cuốn sổ ghi ba thứ đáng chú ý

Theo Britannica, Mộng Khê bút đàm chứa ghi chép sớm nhất về la bàn từ tính, mô tả cách in bằng chữ rời, và một cách giải thích khá đúng về nguồn gốc hoá thạch. Ba thứ ấy thuộc ba lĩnh vực khác nhau, nhưng nằm chung trong một cuốn sách do một người viết.

Cũng theo Britannica, ngoài ba đề tài đó, sách còn bàn về toán học, thiên văn, các hiện tượng khí quyển, bản đồ, quang học và y học. Britannica mô tả đây là tác phẩm rộng nhất và quan trọng nhất của ông, viết ra trong lúc ông đang làm việc công ở triều Bắc Tống, chứ không phải từ thế đứng của một người ngoài cuộc.

Britannica cũng ghi rằng ngoài cuốn này, ông còn viết chú giải kinh Nho, tập bản đồ, báo cáo ngoại giao và nhiều chuyên luận khác, nhưng phần lớn các văn bản ấy không còn lại tới nay. Nghĩa là chúng ta biết về ông chủ yếu qua đúng một cuốn sách.

Viết sách trong lúc bị cách chức

Theo Britannica, Mộng Khê bút đàm được viết khá muộn trong đời ông, sau khi ông bị cách chức bằng một cáo buộc dựng lên rồi bị đày, sau trận thua của đạo quân đứng dưới tên ông trước người Tây Hạ; Britannica ghi khoảng 60.000 người Trung Quốc thiệt mạng trong trận ấy.

Britannica ghi ông lui về Mộng Khê năm 1088 và sống phần đời còn lại ở đó, tức khoảng 7 năm, cho tới khi mất năm 1095. Nghĩa là cuốn sách được viết trong quãng đời ông ít quyền lực nhất — điều này giải thích vì sao sách không bị bó theo khuôn báo cáo quan trường.

Vì sao đáng đọc

Britannica nhắc tới ông như người ghi lại nhiều thứ mà đương thời chưa có tên gọi riêng. Đọc sách của ông hôm nay, dễ thấy cách ghi ấy vẫn còn hợp: gặp một hiện tượng, ông ghi nó ra, ghi cả cách mình gặp nó, và không giấu chỗ mình chưa chắc, rồi để người sau đối chiếu. Đó là lý do hơn 900 năm sau, cuốn sách ấy vẫn được trích dẫn khi nói về khoa học thời Tống.

Nếu giữ một cuốn sổ như ông, bạn sẽ ghi gì trong đó: chuyện mình quan sát được, hay chuyện mình nghĩ ra?

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt – Thẩm Quát; Wikipedia tiếng Anh – Shen Kuo; Wikipedia tiếng Trung – 沈括; Britannica – Shen Kuo; Britannica – Mengxi bitan (Mộng Khê bút đàm)