Trương Hành

Trương Hành: chiếc máy tám rồng ngậm bi dùng để biết đất rung

Ở Trung Quốc thời Đông Hán, có một người làm cùng lúc những việc mà nay thuộc nhiều ngành khác nhau: đo sao, tính lịch, vẽ bản đồ, viết thơ. Theo Britannica, Trương Hành sinh năm 78 và mất năm 139, được ghi nhận là nhà toán học, nhà thiên văn học và nhà địa lý học.

Theo Britannica, từ thế kỷ 1 trước Công nguyên, sách toán viết ở Trung Quốc đã trở thành nền cho việc học và dạy toán trong cả vùng Đông Á. Britannica ghi dòng sách ấy kéo dài tới thế kỷ 7, và Trương Hành làm việc ở khoảng giữa quãng đó, khi nghề đo đạc và tính toán đang được triều đình coi trọng.

Chiếc máy đón cơn địa chấn

Theo Britannica, dụng cụ đo địa chấn ấy do ông làm ra vào năm 132. Đây là chi tiết đáng nhớ nhất khi nói về ông, vì cách nó hoạt động hoàn toàn khác các dụng cụ đo đạc thông thường thời ấy.

Britannica mô tả dụng cụ ấy hình trụ; quanh vành trên gắn tám đầu rồng, mỗi đầu ngậm một viên bi; phía dưới, thẳng hàng với từng đầu rồng, là một con cóc. Khi đất rung, một viên bi rơi khỏi miệng rồng và rơi vào miệng cóc, phát ra tiếng — người trực chỉ cần nghe tiếng là biết đã có rung chấn, và nhìn vào con cóc nào để đoán hướng.

Britannica cũng phân biệt rõ hai loại dụng cụ: dụng cụ kiểu này chỉ cho biết đã có rung chấn, chứ không ghi lại sóng địa chấn như máy ghi địa chấn đời nay. Britannica cũng ghi rằng dụng cụ ấy không ghi lại thời điểm của trận rung. Nói cách khác, nó là một chiếc chuông báo, không phải một cuốn sổ ghi.

Vì sao chuyện này quan trọng

Britannica ghi Trương Hành làm ba nghề gần như cùng lúc: toán học, thiên văn học và địa lý học — chuyện hiếm với một viên quan thời Hán, vì phần lớn quan lại chỉ học kinh sách. Nói cách khác, ông làm khoa học trong lúc đang giữ việc ở triều đình, chứ không phải như một người đứng ngoài quan sát. Đây là chỗ đáng chú ý: một dụng cụ như thế không phải thứ để trưng bày, mà là thứ giúp triều đình biết phương xa có biến để kịp điều người và lương tới.

Nhìn vào đường nét của dụng cụ — rồng, cóc, tiếng động báo hiệu — thấy rõ khoa học thời ấy không tách khỏi cách trang trí và cách nghĩ của người đương thời. Nó vừa là máy đo, vừa là một vật có nghĩa lễ nghi.

Một dụng cụ chỉ báo có hay không có rung chấn nghe như chưa đủ dùng. Nhưng so với đương thời, biết được phương xa vừa có biến là một bước lớn: triều đình có thêm thời gian cứu người và xem lại việc đắp đê, mở kho.

Bạn thấy chi tiết nào đáng nhớ hơn: con số năm 132, hay cách người ta chọn rồng và cóc để báo cho nhau biết đất vừa rung?

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt – Trương Hành; Wikipedia tiếng Anh – Zhang Heng; Wikipedia tiếng Trung – 張衡; Britannica – Zhang Heng