Ban Cố

Ban Cố: bộ sử đặt khuôn cho cách chép sử đời sau

Ban Cố sinh khoảng năm 32 sau Công nguyên ở Trường An, nay là Tây An, và mất năm 92, theo Britannica. Ông là quan văn thời Đông Hán, và cuốn Hán thư do ông soạn được Britannica xếp là bộ sử mà các đời sau dùng làm khuôn mẫu nhiều nhất.

Việc còn dang dở của người cha

Britannica ghi cha ông là Ban Bưu (3–54), một học giả được triều đình bổ chức vào đầu thời Đông Hán. Không thích chốn quan trường, Ban Bưu cáo bệnh rồi về nhà tự nghiên cứu sử; ông thu thập tư liệu để viết tiếp bộ Sử ký của Tư Mã Thiên, vốn dừng lại ở giữa đời Tây Hán.

Sau khi cha mất, Ban Cố tiếp tục công việc đó. Nhưng Britannica ghi ông bị bắt giam với cáo buộc sửa đổi ghi chép của triều đình. Người anh em sinh đôi của ông là Ban Siêu, vị tướng mở rộng biên giới phía tây của Trung Quốc tới dãy Pamir, đã can thiệp; kết quả là Ban Cố không những được tha mà còn được bổ làm sử quan chính thức.

Mười sáu năm cho Hán thư

Britannica ghi sau khi mọi trở ngại được gỡ, ông dành mười sáu năm tiếp theo để biên soạn và hiệu đính bộ Hán thư. Bộ sách trở thành nguyên mẫu cho các bộ chính sử của những triều đại sau, ghi chép về triều đại tiền nhiệm.

Điểm đáng chú ý nằm ở cách làm việc. Britannica cho biết Hán thư lấy khuôn từ Sử ký nhưng không phải bản nối tiếp đơn thuần, mà là một ghi chép toàn diện mới về đế chế Hán, từ khởi đầu cho tới thời Vương Mãng, người tự lập triều đại ngắn ngủi của mình năm 9 sau Công nguyên. Ở phần giao nhau với Sử ký, Ban Cố dùng lại gần như nguyên văn nhiều văn bản Tư Mã Thiên đã dùng, chỗ nào thấy rườm thì lược bớt.

Người em gái viết nốt

Britannica ghi Ban Cố mất năm 92 khi bộ sách còn dang dở, và người hoàn thành nó là em gái ông, Ban Chiêu (45 – khoảng 115). Bà vốn đã giúp anh trong công việc này; sau khi anh mất, bà được hoàng đế giao việc viết nốt và hoàn tất bộ sử. Cũng theo Britannica, bà viết tập Nữ giới năm 106.

Britannica gọi Hán thư là một trong những bộ sử được biết đến nhiều nhất từng được viết, và là khuôn mẫu cho mọi bộ chính sử về sau ở Trung Quốc. Một cuốn sách do một gia đình làm qua ba đời, trong đó phần cuối do một người phụ nữ viết, lại thành chuẩn mực cho cả nền chép sử.

Ngôi mộ ở Phù Phong

Dấu vết còn lại ít hơn nhiều so với tầm ảnh hưởng của bộ sách. Trong danh mục di tích cấp tỉnh do chính quyền huyện Phù Phong, tỉnh Thiểm Tây công bố, mộ Ban Cố được ghi ở thôn Lãng Điếm, xã Hạnh Lâm, xếp vào loại mộ cổ cấp tỉnh.

Bạn đã bao giờ nghĩ tới chuyện một bộ sử quốc gia có thể được viết tiếp bởi em gái của người khởi đầu nó chưa?

Nguồn: Britannica — Ban Gu; Chính quyền huyện Phù Phong, Thiểm Tây — 扶风县县级以上文物保护单位及文博单位名录 (trong đó có mục 班固墓)