Trương Khiên

Trương Khiên: đi tìm đồng minh, mang về cả một con đường

Trương Khiên sinh ở Thành Cố, nay thuộc tỉnh Thiểm Tây, và mất năm 114 trước Công nguyên, theo Britannica. Ông là người đưa về triều Hán những thông tin đáng tin cậy về các vùng đất Trung Á — và cũng là người mở ra thứ về sau được gọi là Con đường Tơ lụa.

Mười ba năm cho một chuyến đi

Britannica ghi Hán Vũ Đế phái ông đi năm 138 trước Công nguyên, mục đích là đặt quan hệ với người Nguyệt Chi, một nhóm dân du mục Trung Á. Mốc năm thì các nguồn không khớp nhau, có tài liệu lệch một năm, chuyện thường gặp ở sử liệu cổ.

Ông bị người Hung Nô, kẻ thù du mục của nhà Hán, bắt giữ và giam mười năm. Britannica ghi dù vậy ông vẫn tới được nơi cần tới, và trở về Trung Quốc sau mười ba năm vắng mặt. Nhiệm vụ ban đầu không thành: đồng minh chống Hung Nô thì không có.

Chuyến thứ hai và những người đi thay

Bảy năm sau, ông được phái đi lần nữa, lần này tới người Ô Tôn ở thung lũng sông Ili, phía bắc bồn địa Tarim. Britannica ghi ngoài việc tự đi, ông còn phái các phó sứ tới thung lũng Fergana nay thuộc Uzbekistan, tới Bactria nay thuộc Afghanistan, và tới Sogdiana ở phía tây Turkestan.

Những người đi thay đó đã thu thập thông tin về Parthia, về Ấn Độ và nhiều nước khác trong vùng. Theo Britannica, chuyến đi của ông đưa Trung Quốc tiếp xúc với những tiền đồn của nền văn hoá Hy Lạp hoá do Alexandros Đại đế để lại, mở đường cho việc trao đổi sứ đoàn giữa các nước Trung Á và nhà Hán.

Kết quả cụ thể thì rất đời thường. Cùng nguồn ghi chuyến đi dẫn tới việc Trung Quốc có thêm một giống ngựa tốt hơn, cùng các loại cây mới như nho và cỏ linh lăng. Một chuyến ngoại giao thất bại lại thành một chuyến đổi giống cây trồng và vật nuôi — chuyện ít thấy trong sử.

Điều Britannica gọi là mở đường thì cụ thể là chuyện sứ đoàn đi lại hai chiều. Các nước Trung Á bắt đầu cử người sang triều Hán, và phía Hán cũng cử người sang. Hàng hoá đi theo sau các đoàn sứ đó chứ không đi trước: muốn có một tuyến buôn, trước hết phải có người biết đường và biết đối phương là ai.

Dấu vết còn lại

Phần việc của Trương Khiên có dấu vết kiểm được trên bản đồ di sản hôm nay. Sở Di sản tỉnh Thiểm Tây ghi trong danh sách 7 điểm di sản của tỉnh được ghi vào Danh sách Di sản Thế giới năm 2014 — thuộc tuyến Con đường Tơ lụa: mạng đường Trường An – Thiên Sơn — có mộ Trương Khiên ở Thành Cố, bên cạnh các điểm như di chỉ Vị Ương Cung và Đại Nhạn Tháp.

Nói cách khác, một người đi sứ hai lần, thất bại ở mục tiêu chính, lại đang nằm trong danh sách những điểm quan trọng nhất của tuyến giao thương mà chính ông mở ra. Và tuyến đó, tới lượt nó, lại quyết định cách Trung Quốc nhìn ra phía tây suốt nhiều thế kỷ sau.

Bạn biết tới Trương Khiên từ bài học lịch sử, từ sách du ký, hay từ chính con đường tơ lụa?

Nguồn: Britannica — Zhang Qian; Chính quyền huyện Thành Cố, Thiểm Tây (quê hương Trương Khiên) — 张骞文化（七）