Càn Long

Càn Long: sáu mươi năm cầm quyền, và một bộ thư đi kèm danh sách sách bị đốt

Càn Long sinh ngày 25 tháng 9 năm 1711 và mất ngày 7 tháng 2 năm 1799 ở Bắc Kinh, theo Britannica. Ông là hoàng đế thứ tư của nhà Thanh, trị vì từ năm 1735 tới năm 1796, tức sáu mươi năm, và Britannica ghi đây là một trong những triều đại dài nhất lịch sử Trung Quốc.

Ông nội để ý từ sớm

Britannica ghi Khang Hy, ông nội của ông, đã nhận ra phẩm chất của cháu mình khi còn nhỏ và quyết định chuẩn bị cho cháu; còn cha ông là Ung Chính thì bí mật chọn ông làm người kế vị ngay sau khi lên ngôi, dù ông là con thứ tư. Ông lên ngôi năm 1735 lúc hai mươi tư tuổi và lấy niên hiệu Càn Long.

Biên giới và cái tên Tân Cương

Britannica ghi các chiến dịch quân sự từ năm 1755 tới năm 1760 loại bỏ mối đe doạ của người Turk và người Mông Cổ ở đông bắc, đồng thời mở rộng đế chế bằng việc lập ra Tân Cương, tức tỉnh mới, nay là khu tự trị Duy Ngô Nhĩ. Cùng nguồn ghi dưới thời ông Trung Quốc đạt giới hạn lãnh thổ rộng nhất, và quyền của triều đình ở phía nam cùng phía đông cũng được củng cố.

Bộ thư lớn, và mặt còn lại của nó

Năm 1772, theo Britannica, Càn Long ra lệnh chọn ra những văn bản quan trọng nhất trong bốn nhóm của học vấn Trung Quốc, gồm kinh, sử, tử và tập. Bộ Tứ Khố Toàn Thư ra đời từ lệnh đó, được làm trong mười năm dưới sự điều hành của các học giả Kỷ Quân và Lục Tích Hùng, và chính hoàng đế nhiều lần can thiệp vào việc chọn sách. Britannica ghi bộ sưu tập được chép thành bảy bản viết tay và phân về các cung điện cùng thư viện.

Nhưng cùng nguồn ghi mặt còn lại. Việc rà soát đi kèm lệnh kiểm tra cả thư viện công lẫn thư viện tư, và từ năm 1774 tới năm 1788 các quan tỉnh liên tục nhận lệnh rà lại; Britannica dẫn con số ước tính khoảng hai nghìn sáu trăm đầu sách bị ra lệnh tiêu huỷ vì có nội dung hoặc ý ám chỉ chống người Mãn. Một số sách thoát được vì tình cờ còn bản ở thư viện Nhật Bản, Triều Tiên hoặc trong nhà một người Mãn có thế lực.

Nước Anh tới, và bị từ chối

Britannica ghi việc buôn bán với nước ngoài khi đó bị giới hạn ở cảng Quảng Châu. Tháng 9 năm 1793, một phái đoàn đặc biệt do Huân tước Macartney dẫn đầu được hoàng đế tiếp, nhưng các đề nghị của phái đoàn bị từ chối.

Năm 1795, sau sáu mươi năm trị vì, ông tuyên bố nhường ngôi cho con trai thứ mười lăm để không vượt quá số năm trị vì của ông nội. Triều đại mới lấy niên hiệu Gia Khánh từ Tết năm 1796, nhưng Britannica ghi trên thực tế ông vẫn nắm quyền cho tới khi mất. Cũng theo Britannica, hai mươi năm cuối triều đại của ông bị đánh dấu bởi việc quản lý kém, xa hoa và tham nhũng, khiến đế chế yếu đi.

Dụ Lăng ở Tuân Hoá

Mộ ông nằm trong quần thể Thanh Đông Lăng ở Tuân Hoá, tỉnh Hà Bắc. Sở Di sản tỉnh Hà Bắc ghi quần thể này có năm lăng hoàng đế, trong đó lăng của Càn Long mang tên Dụ Lăng, cùng bốn lăng hoàng hậu, năm vườn phi tần và một lăng công chúa; tính chung có mười bốn hoàng hậu và một trăm ba mươi sáu phi tần được chôn ở đây. Khu lăng nằm cách Bắc Kinh 125 cây số về phía đông bắc và bắt đầu được xây từ năm 1663.

Một triều đình vừa gom sách về một chỗ vừa đốt sách — bạn thấy chuyện đó lạ, hay là chuyện bình thường trong lịch sử?

Nguồn: Britannica – Qianlong; Sở Di sản tỉnh Hà Bắc – 明清皇家寝陵