Đổng Trọng Thư

Đổng Trọng Thư: người đưa Nho giáo thành nền học của nhà nước

Đổng Trọng Thư sinh khoảng năm 179 trước Công nguyên và mất khoảng năm 104 trước Công nguyên, người Quảng Xuyên, vùng nay thuộc nam tỉnh Hà Bắc. Hai mốc này là con số ước lượng mà các sách tra cứu dùng; Hán thư chép truyện ông nhưng không chốt năm sinh năm mất.

Ba lần vua hỏi, một lần trả lời

Theo Hán thư quyển 56 tức truyện Đổng Trọng Thư, vua Hán Vũ Đế mới lên ngôi cho tiến cử người hiền lương và văn học, trước sau hơn một trăm người, trong đó có ông, và ông trả lời sách vấn của vua. Theo bài giới thiệu về việc này của Thư viện Thiểm Tây, vua hỏi ông ba lần, và phần trả lời đó về sau được gọi là thiên nhân tam sách, tức ba bài đáp về quan hệ giữa trời và người, đặt vào khoảng năm 134 trước Công nguyên.

Kết quả được Hán thư ghi bằng một câu ngắn mà đọc lên thấy ngay sức nặng: sau khi Đổng Trọng Thư trả lời sách vấn, việc làm sáng đạo của Khổng Tử và gạt bớt các nhà khác mới được đẩy lên; việc đặt các chức quan trông coi việc học, việc cho châu quận tiến cử người tài và người hiếu liêm, đều khởi từ ông.

Nói cách khác, ông không chỉ viết sách. Ông đưa ra một thiết kế thể chế: nhà nước dùng một trường phái làm chuẩn, mở đường học để đào tạo người, và lấy kết quả học làm đường vào chỗ làm quan.

Trời răn vua

Phần tư tưởng gắn với tên ông là cách nói trời và người ứng với nhau: người cầm quyền làm sai thì trời cho điềm, và người đọc được điềm có trách nhiệm nhắc. Đó là cách hạn chế quyền lực bằng giải thích tự nhiên, khi chưa có cơ chế nào khác để hỏi ngược nhà vua.

Cách đó cũng có giá. Theo Hán thư, chính vì bàn về điềm và tai hoạ mà ông bị tống vào ngục trong một vụ liên quan tới việc cháy miếu thờ nhà Hán; sau được tha, rồi bị đưa ra làm tướng quốc cho hai nước chư hầu, tức bị đẩy khỏi triều đình.

Kết quả kéo dài hai nghìn năm

Điều người ta nhớ về ông hôm nay không nằm ở sách. Cái khung mà ông góp phần dựng — học kinh của một trường phái để lấy chỗ làm quan — chạy qua các triều đại sau gần hai nghìn năm, tới mức hệ thống thi cử đời Tùy, đời Đường, đời Tống, đời Thanh đều lấy kinh Nho làm nội dung chính. Cả một tầng lớp người đọc sách của Trung Quốc được sinh ra từ cái khung đó.

Cũng phải nói cho rõ: giới nghiên cứu ngày nay vẫn bàn nhau về mức độ của sự việc. Cách nói quen thuộc là triều Hán "gạt các nhà khác, chỉ tôn một đạo", nhưng nhà Hán vẫn dùng luật pháp và vẫn dùng người học các trường phái khác trong các chức kỹ thuật. Cho nên hình dung đúng nên là: Nho giáo trở thành nền học chính thức, nhưng đất nước vẫn chạy bằng nhiều hệ thống chồng lên nhau.

Ngôi mộ giữa phố

Theo hồ sơ di sản, mộ Đổng Trọng Thư nằm ở Hạ Mã Lăng, còn được gọi là Hà Mô Lăng, thuộc quận Bi Lâm thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây. Gò mộ có đường kính đáy chừng sáu mét, cao chừng hai mét rưỡi; trước mộ có một tấm bia, sau mộ có đình sáu cạnh và ba gian từ. Ngày 6 tháng 8 năm 1956, chính quyền tỉnh Thiểm Tây xếp mộ và từ vào danh mục di tích cấp tỉnh đợt một.

Cái tên chỗ đó giữ một chi tiết đáng kể: sách Lưỡng Kinh ký của Vi Thuật đời Đường chép rằng vua Hán đi qua mộ thì xuống ngựa, nên dân gian gọi chỗ đó là Hạ Mã Lăng — nghĩa là gò xuống ngựa. Một người chỉ làm quan tới chức nước chư hầu mà mộ lại nằm ngay trong phố và được nhớ bằng một nghi thức nhỏ như vậy.

Nếu học để lấy chỗ làm quan, thì người học trò học vì việc đó hay vì điều gì khác?

Nguồn: Hán thư – 董仲舒傳 (bản ctext.org); Lưỡng Kinh ký của Vi Thuật – 兩京新記 (bản ctext.org)