Đỗ Phủ

Đỗ Phủ: người viết thơ về cái đói, cái lạnh và cái nhà mất nóc

Đỗ Phủ sinh ngày 12 tháng 2 năm 712, mất năm 770, là nhà thơ đời Đường sống đúng vào lúc nhà Đường vỡ ra vì loạn An Lộc Sơn. Quãng đời và quê quán của ông được chép trong Cựu Đường thư, quyển 190 hạ phần Văn uyển, và trong phần Văn nghệ của Tân Đường thư. Ông làm quan rất ít, và phần lớn đời là cảnh dắt gia đình đi tìm chỗ ăn.

Con đường tới Thành Đô

Theo hai bản truyện đó, ông quê gốc Tương Dương rồi dời về Củng Huyện, Hà Nam; thời Đường Huyền Tông, ông thi tiến sĩ không đỗ. Cuối niên hiệu Thiên Bảo, loạn nổ ra, kinh đô thất thủ, ông phải chạy trốn khỏi thành.

Năm 759, ông dắt vợ con tránh loạn, từ vùng Cam Túc đi đường núi vào Tứ Xuyên và tới Thành Đô vào cuối năm. Mùa xuân năm sau, được bạn là Nghiêm Vũ giúp đỡ, gia đình dựng một mái tranh bên suối Hoán Hoa ở phía tây thành. Nhà Đỗ Phủ gọi mái tranh ấy là Thảo đường.

Gần bốn năm ở Thảo đường

Theo giới thiệu của Bảo tàng Đỗ Phủ Thảo đường ở Thành Đô, ông ở nơi đó gần bốn năm, và trong thời gian này làm khoảng hơn hai trăm bài thơ. Bài chắc nhiều người đã nghe là bài mùa thu 760, khi gió lật nóc nhà tranh rồi mưa dột cả đêm.

Những bài viết ở Thảo đường không chỉ có mùa màng và hoa cỏ. Ông viết về nhà hàng xóm nghèo quanh đó, về người đàn bà nhặt thóc rơi, về việc mình mất mái nhà và vẫn nghĩ tới hàng nghìn căn nhà khác cho người nghèo. Cách đó gọi là thơ sự thật, và nó có được vì ông thật sự đứng trong cảnh ấy.

Về những gì bộ sử chép và không chép

Cựu Đường thư chép ông tới đâu thì gần như gặp loạn tới đó, khi thì mất quan, khi thì bị bắt, khi thì phải bỏ thành mà chạy. Cũng theo sử nhà Đường, phần Văn uyển, thời điểm đương thời gọi ông ngang hàng với Lý Bạch, nhưng Lý Bạch đôi lúc giễu ông vì quá khổ công chọn chữ.

Một chi tiết thú vị: danh tiếng lớn của Đỗ Phủ tới sau khi ông mất, do các nhà làm thơ đời Tống và đời Thanh đọc lại và dựng ông thành bậc thầy của thơ luật. Nghĩa là người được gọi là thánh thơ lại không nổi tiếng lúc còn sống. Điều đó cũng dễ hiểu, vì thơ ông toàn chuyện chiến tranh, thuế, hạn hán, nhà đổ — những chuyện người đương thời muốn quên hơn là đọc.

Dấu vết hôm nay

Thảo đường ở Thành Đô đã được tu bổ lại nhiều lần qua các triều đại, kể từ thời Đường mạt có người tìm lại nền nhà cũ và dựng lại mái tranh. Theo giới thiệu của bảo tàng, khu này ngày 4 tháng 3 năm 1961 được xếp vào danh mục di tích trọng điểm quốc gia đợt một, và nay là một khu rộng hơn hai mươi bốn héc ta gồm vườn, ao, các nhà trưng bày và khu rừng tre.

Theo bài về Thảo đường trên Nhân dân nhật báo đăng ngày 10 tháng 1 năm 2017, gia đình ông ở nơi đó ba năm chín tháng, và đây là chỗ ở của Đỗ Phủ còn giữ được quy mô lớn nhất trong các di tích về ông. Khách Việt tới đó thường đứng trước mấy câu khắc trên cột và nhận ra vài chữ mình đã học ở trường. Với những người không biết chữ Hán thì vẫn còn phần vườn và phần mái tranh, đủ để hình dung một gia đình bảy, tám người chen trong đó những năm loạn.

Bạn thuộc bài nào của Đỗ Phủ, và bài đó bạn gặp lần đầu ở đâu?

Nguồn: Cựu Đường thư – 舊唐書 toàn văn (Wikisource); Tân Đường thư – 新唐書 toàn văn (Wikisource); Bảo tàng Đỗ Phủ Thảo đường Thành Đô – trang chính thức; Nhân dân nhật báo – “杜甫的诗为何如此凝练老成（访古知新）”