Tống Thái Tổ

Tống Thái Tổ: người mở nhà Tống bằng một cuộc đổi ngôi ở trạm nghỉ

Triệu Khuông Dẫn sinh ngày 21 tháng 3 năm 927, mất ngày 14 tháng 11 năm 976. Ông vốn là tướng nắm quân cấm vệ của nhà Hậu Châu, một trong năm triều đại ngắn ngủi nối nhau ở miền bắc, rồi trở thành vua mở đầu nhà Tống.

Đêm ở trạm Trần Kiều

Theo Tống sử, quyển 1 tức bản kỷ mở đầu bộ sử nhà Tống, đầu năm Kiến Long thứ nhất (tháng 1 năm 960), biên giới phía bắc báo có liên quân Bắc Hán và Khiết Đan tràn xuống, triều đình sai Triệu Khuông Dẫn đem quân đi chặn. Đêm mùng 3, quân dừng ở trạm Trần Kiều, cách Khai Phong chừng hai mươi cây số về phía đông bắc; sáng hôm sau các tướng quỳ trước lều, khoác áo bào vàng lên người ông và xin ông làm vua.

Bản kỷ đó ghi cả chi tiết trong kinh thành có người đã lan tin trước rằng sắp có vua mới. Rồi ông đem quân về Khai Phong, vua nhà Hậu Châu còn nhỏ phải nhường ngôi, và nhà Tống ra đời. Sử nhà Tống kể lại khá lạnh, không tô hồng.

Chuyện chén rượu

Việc khiến cách cai trị nhà Tống khác các triều trước nằm ở chỗ khác. Năm 961, theo ghi chép của Lý Đào trong bộ sách sử đời Tống mà giới nghiên cứu thường dẫn, ông mời mấy tướng lĩnh nắm binh quyền lớn nhất tới uống rượu. Giữa cuộc rượu, ông nói nỗi lo của người làm vua: đêm không dám ngủ ngon, vì ai cầm quân trong tay cũng có thể được khoác áo bào vàng như ông từng được.

Đến đây thì con đường còn lại rất rõ: các tướng hiểu ý, xin trả lại binh quyền, xin về quê mua ruộng, mua nhà và sống nốt đời. Đời sau gọi sự việc đó là chén rượu tước binh quyền. Sau đó nhà Tống tổ chức lại quân đội theo hướng tập trung quyền điều động về triều đình, các đơn vị đổi nhau theo định kỳ.

Theo Tống sử, việc mở rộng khoa cử được đẩy mạnh từ đời ông, số người đỗ và số chức quan lấy từ đường học hành tăng lên rõ rệt so với các triều trước.

Cách ấy có giá của nó. Quân nhà Tống đông nhưng chậm, tướng ít được tự quyết, và về sau này khi phải đối đầu với Khiết Đan, Tây Hạ rồi Kim, nhà Tống nhiều lần đánh không lại. Cái lo của người mở triều đại đã trở thành điểm yếu của triều đại.

Khai Phong và đời sống thành thị

Nhà Tống đặt kinh đô ở Khai Phong, gọi là Đông Kinh. Thời nhà Tống là giai đoạn thành thị Trung Quốc phình ra nhanh: phố chợ mở rộng, hàng ăn bán đêm, tiền giấy xuất hiện, nhà in chạy sách hàng loạt. Từ đời Tống, mô tả về chợ đêm, quán ăn và các món ăn bán dọc phố đã nhiều tới mức người ta xem Tống là giai đoạn mà đời sống thị dân trở thành đề tài chính của sách.

Bức tranh nổi tiếng về kinh đô thời Bắc Tống là Thanh minh thượng hà đồ của Trương Trạch Đoan, hiện do Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh lưu giữ, thường được hiểu là vẽ cảnh Biện Kinh với cầu, thuyền, phố chợ và hàng quán hai bên bờ sông. Các triều đại sau dùng lại gần như nguyên vẹn cái khung tuyển quan bằng thi cử mà nhà Tống mở rộng.

Lăng ở Củng Nghĩa

Ông mất năm 976. Theo hồ sơ di tích, lăng của ông là Vĩnh Xương Lăng, nằm ở Tây Thôn, huyện Củng Nghĩa, tỉnh Hà Nam, trong khu lăng tẩm nhà Tống; khu lăng này được xếp vào danh mục di tích trọng điểm quốc gia đợt hai năm 1982. Hiện trong khu còn hơn bốn mươi tượng đá gồm tượng quan văn, quan võ, ngựa, voi, sư tử và các cột đá, nhưng các công trình gỗ trên mặt đất thì đã mất từ lâu.

Người ta vẫn tranh luận về cái đêm ở Trần Kiều: là bị tướng sĩ ép, hay chính ông dàn dựng. Sử nhà Tống để lại hai lớp chi tiết, và cả hai lớp đều có trong bản kỷ mở đầu, nên người đọc cứ phải chọn lấy một cách hiểu.

Nếu bạn là người viết sử cho triều đại đó, bạn sẽ kể cái đêm ở trạm Trần Kiều theo hướng nào?

Nguồn: Tống sử – 宋史 toàn văn (Wikisource); Tục Tư trị thông giám trường biên của Lý Đào – 續資治通鑑長編 toàn văn (Wikisource)