Gia Cát Lượng

Gia Cát Lượng: người giữ việc nước cho một triều đình nhỏ

Gia Cát Lượng sinh ngày 23 tháng 7 năm 181 ở Dương Đô, quận Lang Da, vùng nay thuộc huyện Nghi Nam, tỉnh Sơn Đông, và mất ngày 8 tháng 10 năm 234 tại gò Ngũ Trượng, vùng nay thuộc Kỳ Sơn, tỉnh Thiểm Tây. Ông sống trong giai đoạn cuối Đông Hán, khi nhà Hán đã rã ra thành nhiều thế lực, và cả đời gắn với nước Thục Hán ở Tây Nam Trung Quốc.

Ba lần tới nhà tranh

Theo Tam quốc chí của Trần Thọ, quyển 35 tức thiên truyện về Gia Cát Lượng, Lưu Bị tới nhà ông ở Long Trung ba lần mới gặp được; tại cuộc gặp đó, ông phân tích thế cục và vạch ra đường lấy Kinh Châu, Ích Châu rồi liên kết với Tôn Quyền để chống Tào Tháo. Bài nói ấy về sau được gọi là Long Trung đối, và Tam quốc chí ghi lại nguyên văn lời Lưu Bị đáp: có Khổng Minh thì như cá gặp nước.

Cuộc phân tích đó thuộc loại bản đồ quyền lực hơn là lời khuyên đạo đức. Ông đọc tương quan giữa ba vùng, chỉ ra vùng nào còn bỏ ngỏ và vùng nào có thể lấy được. Với một người chưa nắm quân, đó là cách bước vào chính trường bằng một kế hoạch chi tiết thay vì bằng quan hệ dòng họ.

Cầm việc nước của nước Thục

Năm 221 Lưu Bị xưng đế, phong ông làm thừa tướng. Sau khi Lưu Bị thua ở Di Lăng và mất, ông nhận lời uỷ thác cho con trai Lưu Bị, được phong tước Vũ Hương hầu và trông coi Ích Châu. Tam quốc chí chép giai đoạn này bằng những chuyện nhỏ: việc gì cũng tự xem, thưởng phạt rõ ràng, giữ liên minh với nước Ngô, sửa quan hệ với các tộc ở phía tây nam, cho quân khai khẩn ruộng để lấy lương.

Từ năm 227 ông đưa quân lên phía bắc đánh Ngụy. Bản tấu gửi vua Thục trước chuyến đi năm 227 được Tam quốc chí ghi lại trọn vẹn trong cùng quyển 35, và đời sau gọi đó là Xuất sư biểu. Trong đó ông tự kể mình vốn là người áo vải làm ruộng ở Nam Dương, không cầu danh lợi ở đời loạn. Tổng cộng ông chỉ huy năm đợt bắc phạt, và lần thứ năm thì ốm mất trong doanh trại.

Vì sao người sau vẫn nhắc ông

Ảnh hưởng lâu dài của Gia Cát Lượng không nằm ở việc ông thắng trận nào, vì các đợt bắc phạt phần lớn không đạt mục tiêu. Nó nằm ở hình mẫu một người cầm quyền chịu làm việc tới kiệt sức cho một triều đình nhỏ và yếu, trong khi bên cạnh ai cũng tính đường lui. Tam quốc chí, bộ sử do Trần Thọ viết vào đời Tấn, dành cho ông quyển riêng cùng lời bình khá nặng: Trần Thọ ghi rằng tài cai trị của ông sánh được với tể tướng giỏi các đời, nhưng việc quân sự nhiều lần không thành.

Cách chép đó cũng là lý do tên ông đi vào tục ngữ, vào tuồng, vào sách dạy trẻ ở khắp Đông Á, xa hơn hẳn những người thắng trận cùng thời. Người ta nhớ ông ở tư thế người làm hết phần việc của mình.

Định Quân sơn và Vũ Hầu Từ

Theo di chúc, ông được táng ở gò Định Quân, huyện Miễn, Hán Trung, Thiểm Tây, nơi quân Thục từng đóng. Bộ Văn hoá và Du lịch Trung Quốc giới thiệu khu này gồm Vũ Hầu mộ và Vũ Hầu Từ, trong đó từ được dựng năm 263 theo chiếu chỉ của vua Thục Hán và là ngôi từ thờ ông có chỉ dụ của vua, xây sớm trong số các nơi thờ ông ở Trung Quốc.

Ở Thành Đô còn khu Vũ Hầu Từ - Chiêu Liệt miếu, khởi từ việc xây lăng Huệ Lăng của Lưu Bị. Theo Sở Văn vật tỉnh Tứ Xuyên, khu này được xếp vào danh mục di tích trọng điểm quốc gia đợt một năm 1961, và năm 2008 được công nhận là bảo tàng hạng nhất. Du khách tới đó thường đứng khá lâu trước đôi câu đối treo ở điện thờ.

Bạn đã tới Vũ Hầu Từ lần nào, và khi đọc Xuất sư biểu bạn nghĩ tới điều gì?

Nguồn: Tam quốc chí của Trần Thọ – 蜀書五 ·諸葛亮傳 (bản ctext.org); Sở Văn vật tỉnh Tứ Xuyên – 成都武侯祠