Văn Thiên Tường

Văn Thiên Tường: ba năm trong ngục Đại Đô và một bài thơ viết giữa ngục

Văn Thiên Tường sống từ năm 1236 tới tháng 1 năm 1283, là quan nhà Nam Tống trong giai đoạn nhà Nguyên đánh xuống. Ông thuộc nhóm người chọn cách đánh tiếp sau khi triều đình đã mất kinh đô, và cái tên ông gắn với một từ ngắn: tiết.

Từ người đỗ đầu tới người cầm quân

Theo Tống sử, quyển 418 tức phần truyện Văn Thiên Tường, ông người Cát Châu, vùng nay thuộc tỉnh Giang Tây, đỗ đầu kỳ thi tuyển người làm quan, và bước vào triều đình từ con đường học. Những trang đầu của truyện chép ông làm quan ở nhiều nơi, và có giai đoạn bị cách chức vì dâng thư nói thẳng.

Năm 1275, quân Nguyên tràn xuống phía nam. Ông dùng tiền của trong nhà để mộ quân, và theo hồ sơ văn vật thành phố Bắc Kinh, năm 1276 ông được phong chức hữu thừa tướng của Nam Tống. Khi đi giảng hoà với tướng Nguyên, ông bị giữ lại rồi trốn về; sau đó ông tiếp tục gây dựng lực lượng ở Phúc Kiến, Quảng Đông và bị bắt ở Ngũ Pha Lĩnh năm 1278.

Với người chỉ biết đánh bằng sách, ba năm đó là ba năm dắt quân đi tìm trận đánh mà phần thắng gần như không còn.

Ba năm trong ngục

Theo Tống sử, sau khi bị đưa về Đại Đô, ông bị giam ba năm. Phía nhà Nguyên nhiều lần dụ hàng, có lần chính vua Nguyên gọi ông vào hỏi. Bản sử chép cuộc đối đáp đó gọn: khi được hỏi ông muốn gì, ông đáp rằng mình chịu ơn nhà Tống, đã làm tể tướng thì không thờ hai họ, chỉ xin cho một cái chết.

Tống sử cũng chép bối cảnh của quyết định xử ông, và phần này đọc lên thấy rõ nỗi lo của triều đình: lúc đó có tin đồn và có chuyện người ta định cướp ngục đưa ông đi, nên nhà vua gọi ông vào lần cuối. Bộ sử chép trước khi chết ông vẫn thản nhiên, nói với lính rằng việc của ta đã xong, và cúi đầu về hướng nam rồi chịu hành hình.

Một chi tiết về địa danh còn giữ được tới nay: chỗ hành hình gọi là Sài Thị, theo hồ sơ văn vật thành phố Bắc Kinh, nay là khu vực đầu phố Phủ Học ở quận Đông Thành.

Bài thơ viết trong ngục

Tên ông gắn với một bài thơ làm trong thời gian bị giam ở Đại Đô: Chính khí ca. Bài đó không kể chuyện binh đao mà kê ra những tấm gương giữ khí tiết trong sử, từ người chép sử thời xưa tới các tướng giữ thành. Cách viết như lập bảng câu chuyện, rồi tự đặt mình vào cuối bảng.

Theo hồ sơ văn vật thành phố Bắc Kinh, bài Chính khí ca được người đời sau coi là áng văn truyền tụng, và nó gắn với chính nơi ông bị giam. Đây cũng là lý do phần lớn khách tới khu từ thờ ông không tới để xem kiến trúc: họ tới để tìm một bài thơ.

Từ thờ giữa phố cũ

Theo hồ sơ văn vật thành phố Bắc Kinh, từ Văn Thừa tướng ở số 63 phố Phủ Học, quận Đông Thành, được dựng đời Minh năm Hồng Vũ thứ chín, tức năm 1376, để thờ ông; các đời Minh và Thanh đều dùng nơi này làm chỗ tế. Kiến trúc hiện còn gồm cổng, nhà đón khách và nhà thờ chính, cổng mang tấm biển ghi tên từ.

Đứng ở đó, điều dễ nhận ra là khoảng cách giữa các con số: một người đỗ đầu khoa cử ở tuổi hai mươi, làm quan hai mươi năm, cầm quân ba năm, bị giam ba năm, và để lại một bài thơ đã sống hơn bảy trăm năm.

Nếu viết một bản kê những việc mình cho là đúng để lại cho người sau, bạn sẽ ghi tên ai vào đó?

Nguồn: Tống sử – 宋史 toàn văn (Wikisource); Sở Văn vật thành phố Bắc Kinh (北京市文物局) – hồ sơ di tích Văn Thiên Tường từ