Khuất Nguyên

Khuất Nguyên: người bị đuổi khỏi triều Sở rồi thành nhân vật của một ngày lễ

Khuất Nguyên tên Bình, là người cùng dòng họ với vua nước Sở, sống trong thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên. Sử ký không chép năm sinh và năm mất của ông, nên những gì biết được về ông đều là chuyện nghề và chuyện bị đuổi, chứ không phải bảng niên đại.

Người được tin dùng rồi người bị gièm

Theo Sử ký, quyển 84 tức thiên Khuất Nguyên Giả Sinh liệt truyện, phần mở đầu chép: Khuất Nguyên tên Bình, cùng họ với vua Sở, làm chức tả đồ cho Sở Hoài Vương. Ông hiểu việc trị loạn, giỏi lời nói; trong triều thì bàn việc nước và ra mệnh lệnh, ra ngoài thì tiếp khách và trả lời sứ các nước. Nhà vua rất tin dùng ông.

Rồi ông bị một viên quan cùng triều là Thượng Quan đại phu ghen và nói xấu, từ đó bị xa cách. Sử ký kể phản ứng của ông bằng một đoạn nổi tiếng: thấy vua nghe không tỏ, kẻ gièm che mất người hiền, nên ông viết Ly Tao — bài thơ dài kể nỗi lo của người bị hiểu sai. Cũng trong thiên đó, bộ sử chép ông làm thơ để nói điều mình không nói được trước mặt vua.

Bờ sông và người đánh cá

Phần Sử ký về sau chép cảnh ông bị đuổi: ông tới bờ sông, tóc xoã, vừa đi vừa ngâm thơ, mặt gầy và dáng khô. Một người đánh cá hỏi ông có phải là tam lư đại phu không, sao lại tới chỗ này. Sử ký ghi câu trả lời mà người đời sau nhớ nhất: cả thiên hạ đều đục, một mình ta trong; mọi người đều say, một mình ta tỉnh — nên ta bị đuổi. Rồi ông ôm đá trầm mình ở sông Mịch La.

Sử ký không ghi việc đó xảy ra năm nào. Các nhà nghiên cứu thường đặt nó vào khoảng năm 278 trước Công nguyên, khi quân Tần đánh chiếm kinh đô nước Sở; con số đó là suy đoán từ niên đại sự kiện chứ không phải ghi chép trực tiếp, nên đọc thì nên biết mình đang đọc một ước lượng.

Vì sao lại thành ngày mồng 5 tháng 5

Ở phần chua về cái chết của ông, bản chú Sử ký theo lối tam gia chú có dẫn sách Tục Tề Hài Ký nói về tục ngày mồng 5 tháng 5, đặt cạnh chuyện Khuất Nguyên trầm mình. Từ cách ghép đó, dân gian lấy ngày mồng 5 tháng 5 làm ngày tưởng niệm ông, kèm những tục mà người Việt cũng quen: bơi thuyền, gói cơm nếp bằng lá, buộc chỉ nhiều màu vào cổ tay.

Với người Việt, mồng 5 tháng 5 là Tết Đoan Ngọ với câu chuyện riêng về việc giết sâu bọ. Cùng một mốc lịch, hai cách kể. Chuyện Khuất Nguyên đi vào ngày lễ của người Trung Quốc, còn ngày lễ ở ta giữ phần nào cái nghĩa chăm sóc sức khoẻ đầu mùa.

Từ thờ và hai lần dời chỗ

Theo giới thiệu của Sở Văn hoá và Du lịch tỉnh Hồ Bắc, khu tưởng niệm Khuất Nguyên ở huyện Tỷ Quy có ngôi từ khởi dựng đời Đường, năm Nguyên Hoà thứ 15 tức năm 820. Cũng theo cơ quan này, khu Tỷ Quy là một trong những nơi lưu giữ tập tục Đoan Ngọ của Trung Quốc — tập tục đã được ghi vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể của UNESCO.

Ngôi từ đó đã phải dời hai lần. Theo bản tin của Trung Quốc võng, năm 1976 nó chuyển chỗ vì đập Cát Châu Bá được xây, và tháng 11 năm 2006 lại dời tiếp vì công trình Tam Hiệp, về núi Phượng Hoàng ở huyện mới. Tượng đồng cao 3,92 mét được đưa lên núi ngày 2 tháng 4 năm 2010, và khu mới mở cửa vào dịp Đoan Ngọ cùng năm.

Một người bị đuổi khỏi triều đình hai nghìn ba trăm năm trước lại đang được giữ bằng một ngày lễ mà cả trẻ con cũng biết tên. Ở Việt Nam, mồng 5 tháng 5 nhà bạn ăn gì, và bạn biết tên Khuất Nguyên trước hay biết tục lễ trước?

Nguồn: Sử ký – 屈原賈生列傳 (bản ctext.org); Sở Văn hoá và Du lịch tỉnh Hồ Bắc – 让“世界的屈原”为宜昌代言; Trung Quốc võng (China.org.cn) – Qu Yuan, China's great poet and politician still inspires today; UNESCO Intangible Cultural Heritage – Dragon Boat festival