Mạnh Tử

Mạnh Tử: người đặt dân lên trước trong thứ tự chính trị

Mạnh Tử sinh khoảng năm 371 trước Công nguyên ở nước Trâu, một nước nhỏ nay thuộc tỉnh Sơn Đông, và mất khoảng năm 289 trước Công nguyên, theo Britannica. Ông phát triển nhánh Nho giáo chính thống tới mức hậu thế gọi ông là Á thánh.

Lớn lên cạnh trường học

Britannica ghi gia đình họ Mạnh có gốc quý tộc, và cha ông mất khi ông mới ba tuổi, giống Khổng Tử ở điểm này. Mẹ ông được Britannica nhắc tới qua một câu chuyện truyền thống: bà dời nhà mấy lần rồi chọn chỗ gần trường học để con lớn lên trong môi trường phù hợp, và khuyến khích con kiên trì việc học. Chính câu chuyện đó khiến mẹ Mạnh Tử được người Trung Quốc tôn làm hình mẫu người mẹ suốt bao đời.

Chuyện học của ông nối thẳng vào dòng Nho. Britannica ghi thầy của ông là một học trò của Tử Tư, mà Tử Tư là cháu nội của Khổng Tử. Hiểu mạch đó thì thấy vì sao tư tưởng của Khổng Tử được truyền xuống khá liền qua các đời.

Đi khuyên các vua, và một dự tính không thành

Britannica ghi Mạnh Tử trở thành thầy dạy học, có một thời gian ngắn làm quan ở nước Tề, và dành nhiều năm đi lại khuyên các vua chư hầu cai trị bằng nhân. Britannica gọi việc đó là đã được dự báo không thành, vì thời cuộc loạn lạc và các vua đang tranh nhau quyền lực chứ không quan tâm tới cách cai trị nhân từ.

Cuốn sách và chỗ đứng của nó

Sách Mạnh Tử ghi lại việc làm và lời nói của ông. Britannica ghi trong đó có những luận điểm về bản tính con người vốn thiện, chủ đề mà các nhà Nho còn tranh luận tới tận thời hiện đại, và quan điểm rằng phúc lợi của dân thường phải đặt trước mọi thứ khác. Cũng theo Britannica, sách còn bàn về những việc chính đáng mà triều đình phải lo.

Vị trí của cuốn sách thì thay đổi theo thời gian. Britannica ghi tuy tới thế kỷ 12 nó mới được công nhận rộng rãi là kinh điển, nhưng ngay từ thế kỷ 2 trước Công nguyên đã có một chức tiến sĩ được lập ra để dạy sách Mạnh Tử. Năm 1190, Chu Hy in sách Mạnh Tử cùng ba văn bản Nho khác thành bộ Tứ Thư, và từ đó bộ này thành chương trình học chính ở Trung Quốc rồi lan sang các nước láng giềng.

Chỗ đứng của Mạnh Tử hôm nay nằm ở Trâu Thành, Sơn Đông. Theo thông tin của chính quyền thành phố Trâu Thành, Mạnh Miếu và Mạnh Phủ là khu di tích quốc gia và điểm tham quan cấp 4A, trong đó Mạnh Miếu là nơi thờ ông còn Mạnh Phủ là nhà ở của con cháu họ Mạnh. Tư liệu của Ban Xây dựng khu văn hoá Khúc Phụ thuộc chính quyền Tế Ninh ghi Mạnh Miếu còn có tên Á Thánh Miếu, gồm năm lớp sân và 64 gian điện, phần kiến trúc hiện thấy được dựng lại vào thời Khang Hy.

Hơn hai nghìn năm sau, câu của Mạnh Tử về chuyện dân được đặt trước vẫn được trích dẫn mỗi khi người ta bàn về trách nhiệm của người cầm quyền. Bạn nghĩ điều đó còn đúng tới đâu?

Nguồn: Britannica — Mencius; Bộ Văn hoá và Du lịch Trung Quốc — 山东邹城：孟子故里 最美乡音; Chính quyền thành phố Tế Ninh — chuyên đề 孟子