Thành Cát Tư Hãn

Thành Cát Tư Hãn: gom thảo nguyên lại, rồi đi về hai phía

Ông sinh năm 1162 ở vùng gần hồ Baikal, nay thuộc Mông Cổ, và mất ngày 18 tháng 8 năm 1227, theo Britannica. Cũng theo Britannica, từ một xuất thân không ai ghi lại, ông đưa toàn bộ các bộ tộc du mục Mông Cổ vào một nhà nước quân sự kỷ luật chặt, rồi quay sang các vùng định cư bên ngoài thảo nguyên.

Việc khó nhất nằm ở chỗ ghi chép

Sử liệu về ông có một khoảng trống lớn. Britannica ghi rằng ngoài cuốn Mông Cổ bí sử mang tính sử thi, được cho là soạn khoảng năm 1240, gần như không có nguồn nào của người Mông Cổ viết về đời ông; mọi nguồn khác đều của người ngoài. Vì vậy phần lớn những gì được ghi lại là những gì người bị chinh phục kể.

Britannica dẫn một ví dụ đáng nhớ: nhà biên niên sử Matthew Paris ở thế kỷ 13, khi đó chỉ có thông tin gián tiếp, gọi người Mông Cổ là một dân tộc đáng ghét của Satan, chơi chữ giữa Tartarus trong tiếng cổ điển và tên bộ tộc Tatar. Britannica dùng câu đó để cho thấy nỗi khiếp sợ mà các cuộc chinh phục gây ra, và cũng để nhắc rằng hậu thế không nên đọc một chiều.

Đi về hai phía

Britannica ghi các cuộc chinh phục của ông đưa quân Mông Cổ tới tận biển Adriatic ở một hướng và bờ Thái Bình Dương ở hướng kia, dẫn tới việc lập ra đế chế Mông Cổ. Cũng theo Britannica, việc các bộ tộc Mông Cổ được thống nhất dưới quyền kiểm soát tập trung của ông diễn ra năm 1206.

Britannica lưu ý thêm rằng đây không phải hiện tượng riêng lẻ: thảo nguyên Á – Âu từng sản sinh nhiều người chinh phục khác, chỉ là lần này quy mô lớn hơn, thành công hơn và để lại dấu vết lâu hơn. Cùng nguồn cũng bác cách nhìn cho rằng đây là những đợt cướp bóc ngẫu nhiên của các nhóm du mục.

Chức năng của đế chế đó không dừng ở đời ông. Britannica ghi cháu nội ông là Hốt Tất Liệt hoàn tất việc chinh phục Trung Quốc năm 1279 và trở thành vua nhà Nguyên cai trị toàn bộ Trung Quốc, mở ra gần một thế kỷ người Mông Cổ cai trị Trung Nguyên.

Nơi tế lễ, và chỗ chôn thật

Ở Nội Mông hôm nay có một nơi gắn với tên ông mà nhiều người tưởng là mộ. Tân Hoa Xã đưa tin về các lễ tế lớn tổ chức hằng năm tại lăng Thành Cát Tư Hãn ở Ordos, với đông người dự và nghi thức truyền thống; bản tin tháng 5 năm 2018 ghi lễ được tổ chức ở kỳ Ejin Horo.

Còn nơi chôn thật thì tới nay vẫn chưa xác định. Một bài tổng thuật của BBC công bố năm 2017 đặt thẳng câu hỏi vì sao không tìm được mộ Thành Cát Tư Hãn, và National Geographic cũng viết rằng vị trí an táng vẫn là câu hỏi chưa có lời giải. Nói cách khác, chỗ du khách tới viếng ở Ordos là nơi thờ và tế lễ, còn vị trí an táng thật thì giới khảo cổ vẫn chưa xác định được.

Bạn biết tới Thành Cát Tư Hãn qua phim, qua sách sử, hay qua một cái tên tình cờ nghe thấy ở thành phố nào đó?

Nguồn: Britannica — Genghis Khan; BBC Radio 4 — In Our Time: Genghis Khan; National Geographic — Mongols; Tân Hoa Xã — 内蒙古举行年度规模最大的成吉思汗祭祀活动