Tư Mã Quang

Tư Mã Quang: chép lại ba trăm năm sử, và đi ngược một nhà cải cách

Tư Mã Quang sinh ngày 17 tháng 11 năm 1019 ở Quang Châu, nay thuộc huyện Quang Sơn, tỉnh Hà Nam, và mất năm 1086 ở Khai Phong, theo Britannica. Ông là quan, học giả và người làm thơ, nhưng tên ông gắn chặt với một bộ sử.

Từ khoa cử tới chức cao

Britannica ghi ông học kinh điển Nho, thi đỗ khoa cử rồi lên nhanh tới các chức cao trong triều. Từ năm 1069 tới năm 1085, ông đứng đầu phe đối lập với chương trình cải cách của Vương An Thạch. Lập trường của ông, cũng theo nguồn này, là muốn nước trị bằng nếp đạo đức của người lãnh đạo và bằng việc làm cho các thiết chế sẵn có chạy tốt hơn, chứ không bằng những thay đổi lớn.

Một chi tiết Britannica ghi thêm đáng để biết: cho tới gần đây, phần lớn sử gia đánh giá Tư Mã Quang tốt và đánh giá Vương An Thạch ngược lại, nhưng các nghiên cứu mới cho thấy chương trình bãi bỏ cải cách của Tư Mã Quang cũng không thành công được bao nhiêu. Ông mất ngay sau khi giành lại được vị trí đứng đầu triều đình.

Bộ sách dài ba trăm năm

Tư Mã Quang soạn bộ Tư trị thông giám cùng những cộng sự do ông chọn. Britannica ghi đây là bản biên niên sử Trung Quốc chạy từ năm 403 trước Công nguyên tới năm 959 sau Công nguyên, và được coi là một trong những tác phẩm sử học tốt nhất của Trung Quốc. Ông làm bộ này theo tinh thần của Kinh Xuân Thu, bản biên niên được cho là do Khổng Tử hiệu đính.

Phần đáng nể nhất nằm ở cách xử lý nguồn. Britannica ghi ngoài chuyện chính trị vốn là trọng tâm, bộ sách còn bàn cả lễ nhạc, thiên văn, địa lý và kinh tế. Và Tư Mã Quang làm thêm một cuốn riêng tên Khảo dị, ghi lại những chỗ các nguồn mâu thuẫn nhau cùng lý do ông chọn tin nguồn này mà không tin nguồn kia. Chính chỗ đó khiến bộ sử của ông khác phần lớn sách sử cổ: người đọc nhìn thấy cả đường đi của người viết.

Một chi tiết nhỏ bên lề

Britannica ghi Tư Mã Quang còn là một người làm thơ giỏi, và ở Trung Quốc đương đại ông là nhân vật chính trong sách thiếu nhi: hình ảnh cậu bé đập vỡ chum nước để cứu bạn mình khỏi chết đuối. Chi tiết nhỏ, nhưng nhiều người Trung Quốc nhớ nó trước khi biết ông là tác giả bộ sử.

Ngôi mộ ở Hạ huyện

Theo danh mục di tích do chính quyền huyện Hạ huyện, thành phố Vận Thành, tỉnh Sơn Tây công bố, mộ Tư Mã Quang nằm trong danh sách mười di tích quốc gia của huyện này, bên cạnh các di chỉ khác như Ngu Vương Thành. Bản kê của huyện ghi niên đại Bắc Tống cho ngôi mộ.

Bạn có biết bộ sử nào của Việt Nam cũng ghi rõ những chỗ người chép sử còn chưa chắc không?

Nguồn: Britannica — Sima Guang; Khu di tích Tư Mã Quang từ, huyện Hạ huyện, Vận Thành, Sơn Tây (夏县司马光祠 — di tích cấp quốc gia, do Công ty Du lịch văn hoá Đại Vũ huyện Hạ huyện vận hành)