Vương Dương Minh

Vương Dương Minh: bị đánh rồi bị đày, và để lại một cách học khác

Triều Minh có một vị quan mà cuộc đời đọc lên như hai cuốn sách khác nhau: nửa đầu là án phạt, nửa sau là chiến thắng. Ông là Vương Thủ Nhân, thường được gọi là Vương Dương Minh. Theo Britannica, ông sinh năm 1472 và mất năm 1529.

Britannica ghi ông xuất thân trong một gia đình có học, cha làm quan ở Bắc Kinh. Từ nhỏ ông đã học võ; tới năm 15 tuổi, ông tới một cửa ải biên giới và tập bắn cung.

Thi trượt, rồi đỗ, rồi bị đánh

Britannica ghi các mốc theo đúng trình tự. Năm 1493 và 1495, ông thi hội ở kinh đô và đều trượt, sau đó chuyển sang tìm hiểu nghệ thuật quân sự cùng các phương pháp tu luyện của Đạo gia. Tới năm 1499, ông đỗ tiến sĩ và được bổ vào bộ Công; năm 1500 sang bộ Hình, năm 1501 được cử đi kiểm tra hồ sơ tù nhân ở vùng gần Nam Kinh.

Năm 1506 là bước ngoặt, theo Britannica: ông đứng ra bênh một vị quan ngự sử vừa bị tống giam sau khi đụng tới một viên hoạn quan đang có quyền. Chính vì việc ấy, ông bị đánh và bị đày đi xa. Cũng từ năm 1505, theo Britannica, người học bắt đầu tới theo ông.

Học thuyết: biết và làm không tách rời

Theo Britannica, điểm cốt lõi trong học thuyết của ông là chữ tri hành hợp nhất: biết và làm là một, người ta chỉ thật sự biết khi đã làm. Cũng theo Britannica, ông nhấn mạnh lương tri — thứ hiểu biết thiện lương vốn có trong mỗi người — và theo ông, thứ ấy có thể mở rộng ra tới toàn bộ thế giới quanh mình.

Britannica ghi học thuyết của ông đối lập trực tiếp với cách học thiên về lý tính của Chu Hy: thay vì đi tìm lý ở bên ngoài, ông tìm ở trong tâm. Vì vậy, tư tưởng của ông bị phản đối lúc đầu; nhưng cũng theo Britannica, nó sau đó lan rộng khắp Trung Quốc trong 150 năm và ảnh hưởng mạnh tới đời sống tư tưởng cả vùng Đông Á.

Phần thứ hai của cuộc đời

Britannica ghi ông từng giữ nhiều vị trí trong bộ máy nhà nước — bộ Công, bộ Hình, rồi bộ Binh — và điểm ông để lại dấu rõ là việc dẹp các cuộc nổi loạn, giữ yên một vùng rộng sau nhiều năm loạn lạc.

Britannica cũng ghi một chi tiết nhỏ nhưng đáng nhớ: năm 1504, ông được cử coi thi hương ở Sơn Đông. Người viết học thuyết về biết và làm, ở tuổi ba mươi hai, đang ngồi chấm bài cho người khác.

Một người vừa viết học thuyết về tấm lòng vốn có của mỗi người, vừa trực tiếp cầm quân dẹp loạn: hai việc ấy nghe không cùng một người. Bạn thấy phần nào giải thích con người ông rõ hơn — phần học thuyết, hay phần cầm quân?

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt – Vương Dương Minh; Wikipedia tiếng Anh – Wang Yangming; Wikipedia tiếng Trung – 王陽明; Britannica – Wang Yangming