Tô Thức

Tô Thức: nhà thơ bị đày ba lần và con đê ở Tây Hồ

Theo Britannica, Tô Thức sinh ngày 8 tháng 1 năm 1037 ở Mi Sơn, nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên, và mất ngày 24 tháng 8 năm 1101 ở Thường Châu, tỉnh Giang Tô. Britannica xếp ông vào hàng những nhà thơ và nhà văn lớn nhất của Trung Quốc, đồng thời là người viết thư pháp và một quan chức.

Cũng theo Britannica, ông xuất thân trong một gia đình văn học, thi đỗ với kết quả tốt và nhận chức quan, mở đầu chuỗi chức vụ dài của mình. Britannica ghi ông còn được gọi bằng nhiều tên khác, trong đó có Tô Đông Pha — tên gắn với khu vườn phía đông nơi ông ở sau một lần bị đày.

Cũng theo Britannica, con đường làm quan của ông gắn với việc nhân sự triều đình thay đổi liên tục, nên cùng một con người, có lúc được trọng dụng và có lúc bị đẩy ra xa.

Bị đày vì phản đối cải cách

Theo Britannica, Vương An Thạch — tể tướng dưới thời vua Tống Thần Tông và cũng là một nhà thơ — đày ông tới Hoàng Châu, tỉnh Hồ Bắc, năm 1079, vì ông phản đối một số biện pháp cải cách của Vương. Cũng theo Britannica, dù bị đày năm năm, ông vẫn giữ quan hệ thân thiện với Vương, và sau đó hai người còn đổi thơ cho nhau.

Điều đó nói lên một nét hiếm: bị đày vì chính kiến nhưng không cay đắng. Britannica ghi tiếp rằng năm 1094, ông bị đày ra đảo Hải Nam vì những lý do khác, và tới gần cuối đời mới được trở lại đất liền cùng được phục hồi chức tước.

Con đê đắp bằng bùn nạo vét

Tô Thức có hai lần làm quan ở Hàng Châu. Theo tài liệu của chính quyền thành phố Hàng Châu, lần thứ hai ông giữ chức ở đây là giai đoạn 1089–1091; trong đó, năm 1090, ông tổ chức nạo vét Tây Hồ và dùng bùn đất nạo lên đắp một con đê chạy nam–bắc.

Tài liệu của chính quyền Hàng Châu ghi con đê ấy dài hơn hai cây số, có sáu cây cầu, và khoảng 200.000 người dân địa phương tham gia công việc. Hồ sơ của Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO cũng ghi con đê được tạo ra từ việc nạo vét năm 1090 dưới sự chỉ đạo của ông, khi ấy ông giữ chức tri phủ Hàng Châu.

Nói cách khác: người ta nhớ ông qua thơ, nhưng dấu vết ông để lại ở Hàng Châu lại là một con đường dài hơn hai cây số nằm giữa hồ.

Cái mở lối trong thơ

Theo Britannica, ông thạo gần như mọi thể loại văn chương thời mình — từ thơ luật, thể từ, phú tới văn nghị luận — và cả thư pháp lẫn hội hoạ. Britannica ghi ông chủ trương viết tự nhiên, ít gò theo khuôn khổ, và được xem là người mở lối cho phái "hào phóng", phái mở rộng đề tài cùng giọng điệu của thể từ.

Nếu chỉ được nhớ về một việc, bạn chọn: những câu thơ, hay một con đê nằm giữa hồ?

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt – Tô Đông Pha; Wikipedia tiếng Anh – Su Shi; Wikipedia tiếng Trung – 蘇軾; Britannica – Su Shi; Chính quyền thành phố Hàng Châu – Su Shi; Chính quyền thành phố Hàng Châu – 苏堤撷英 ·苏轼筑堤; Cổng thông tin Hàng Châu – How a poet reshaped a lake nearly 1,000 years ago; UNESCO World Heritage Centre – West Lake Cultural Landscape of Hangzhou