Chu Hy

Chu Hy: người soạn bốn cuốn sách mà cả nước phải học theo

Thi cử ở Trung Quốc xưa là con đường đổi đời: học kinh, viết bài, đỗ rồi làm quan. Trong nhiều thế kỷ, bộ sách chính của người đi thi phần lớn do một người sống ở thế kỷ thứ mười hai, thời Nam Tống, soạn và chú giải. Người đó là Chu Hy.

Theo Britannica, ông sinh năm 1130 và mất năm 1200. Britannica ghi ông hợp nhất và hệ thống hoá tư tưởng của các nhà Nho đời Tống trước đó, gồm Chu Đôn Di, Trương Tải và hai anh em họ Trình, thành một học thuyết riêng của mình.

Cũng theo Britannica, cách học ông đề ra gồm hai phần không tách rời: tìm hiểu sự vật và tự sửa mình.

Bộ Tứ Thư và những bài chú giải

Theo Britannica, ông ghép Đại Học, Luận Ngữ, Mạnh Tử và Trung Dung thành bộ Tứ Thư, rồi viết bộ chú giải cho cả bốn cuốn. Cũng theo Britannica, chú giải của ông trở thành nền tảng cho việc học Nho và cho các kỳ thi tuyển quan — tức là thứ quyết định vận mệnh của người đi học trong nhiều thế kỷ.

Britannica ghi hai mốc cụ thể: các bài chú giải Luận Ngữ và Mạnh Tử của ông hoàn tất năm 1177, và tới cuối đời các chú giải ấy trở thành sách buộc phải đọc với người muốn đỗ khoa cử; bài chú giải Đại Học ông viết năm 1189 và còn sửa tiếp cho tới cuối đời. Nghĩa là phần chữ mà người đi thi phải học đã được một người sửa đi sửa lại trong nhiều chục năm.

Ngôi trường và cả một hệ thống

Theo Britannica, sau khi hết nhiệm kỳ ở Đồng An, ông không nhận chức quan nào cho tới năm 1179, khi làm tri phủ ở Nam Khang. Tại đó, ông cho khôi phục Bạch Lộc Động thư viện — ngôi trường được lập từ thế kỷ thứ chín và đã bị bỏ lâu; Britannica ghi ngôi trường ấy trở thành hình mẫu cho các cơ sở giáo dục khắp Đông Á.

Cũng theo Britannica, hệ thống của ông ghép hai khái niệm mà các nhà Nho đời Tống trước đó đã đặt ra — lý và khí — thành một cách giải thích có thể dạy và học được.

Britannica ghi hệ thống ấy — thường được gọi là "học thuyết về lý" — trở thành dòng chính thống trong đời sống tư tưởng ở Trung Quốc cho tới tận cuối thế kỷ 19, đồng thời ảnh hưởng mạnh tới cả Triều Tiên và Nhật Bản. Tính từ năm 1200, khi ông mất, tới mốc cuối thế kỷ 19 ấy là khoảng 700 năm.

Điều đáng nghĩ: một người dạy học, viết chú giải và mở lại một ngôi trường nghe rất nhỏ so với chuyện chiến tranh. Nhưng chính ba việc ấy định hình cả một nền học vấn trong bảy thế kỷ. Nếu bạn đọc Tứ Thư hôm nay, bạn thấy phần nào còn dùng được cho việc học của mình?

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt – Chu Hi; Wikipedia tiếng Anh – Zhu Xi; Wikipedia tiếng Trung – 朱熹; Britannica – Zhu Xi