Tùy Văn Đế

Tùy Văn Đế: gộp lại đất nước sau gần ba thế kỷ chia cắt

Đất Trung Nguyên có những quãng bị chia thành nhiều nước nhỏ tới mức bản đồ đổi gần như mỗi đời người. Quãng dài nhất trong số đó kéo từ đầu thế kỷ thứ tư tới cuối thế kỷ thứ sáu. Người đóng lại quãng ấy là Dương Kiên, tức Tùy Văn Đế.

Theo Britannica, ông sinh ra trong một gia đình quyền quý phục vụ các triều đại do người gốc Hoa Bắc không phải người Hán lập nên; tới năm 13 tuổi, ông vẫn được một ni cô Phật giáo nuôi. Cũng theo Britannica, ông được giao chức vụ quân sự khi mới 14 tuổi và thăng rất nhanh trong triều Bắc Chu.

Từ nhiếp chính tới ngai vàng

Năm 580, vua Bắc Chu băng. Là nhạc phụ của vua, ông nắm quyền nhiếp chính. Theo Britannica, mùa hè năm 580 là quãng quyết định, vì nhiều nơi nổi lên chống lại; ông thắng nhờ phối hợp may mắn, sự tàn nhẫn, lực lượng quân sự mạnh hơn và sự chia rẽ trong hàng ngũ đối thủ.

Cũng theo Britannica, ngày 4 tháng 3 năm 581, ông nhận tước hoàng đế và lập ra nhà Tùy. Năm 583, ông dọn vào kinh đô mới còn đang xây dở, rồi bắt tay ngay vào kế hoạch lớn: thay các gia đình quý tộc giữ chức địa phương theo kiểu cha truyền con nối bằng một đội quan lại do triều đình bổ nhiệm.

Theo Britannica, nhà Tùy lập thể chế thống nhất trong cả nước, và chính ông gây dựng một đội ngũ quan hành chính làm việc thực dụng. Đây là phần ít được nhắc khi nói về ông, nhưng lại là phần sống lâu nhất.

Dùng kênh đào để gộp miền nam

Theo Britannica, ông chuẩn bị rất kỹ cho việc đánh miền nam. Cuộc tấn công chia thành tám mũi, đánh cả đường bộ lẫn đường thuỷ, áp đảo được phía nam; cũng theo Britannica, việc gộp vùng vốn khác biệt về văn hoá này vào đế chế được đẩy nhanh nhờ hệ thống kênh đào mà chính ông khởi công.

Mốc thời gian của việc thống nhất gắn với năm 589 — mốc mà bộ Cambridge History of China lấy làm năm mở đầu cho tập 3 của mình, phần viết về nhà Tùy và nhà Đường (589–906). Với người đọc lịch sử Trung Quốc, đây là mốc khó bỏ qua khi kể lại quá trình hình thành đất nước.

Britannica còn ghi ông cho làm nhiều công trình lớn, phá được thế lực của người Thổ ở phía bắc, tìm sự ủng hộ của giới văn nhân và khuyến khích Phật giáo; năm 601, đúng ngày sinh của mình, ông cho mở một chuỗi lễ khắp đế chế. Nhưng nhà Tùy không sống lâu sau ông: theo Britannica, vua kế vị bị giết năm 618 và người nối ngôi chỉ trị vì chưa đầy một năm.

Sự nghiệp của ông vì thế nằm ở phần khung: một đất nước gộp lại, một nền quan lại do triều đình bổ nhiệm, một tuyến giao thông nam–bắc. Nhà Đường thừa hưởng gần hết. Bạn thấy việc nào đáng nhớ hơn: gộp được đất nước, hay giữ được cái khung sau khi mình mất?

Nguồn: Britannica – Wendi, emperor of Sui dynasty; The Cambridge History of China (Cambridge Core); Cambridge History of China – Vol. 3: Sui and T'ang China, 589–906 (bản đọc toàn văn)