Hán Vũ Đế

Hán Vũ Đế: chọn Nho giáo làm nền, mở đường sang Tây Vực

Nếu nhà Tần gộp đất nước lại thành một khối, thì tới đời Hán mới có người gộp cả cách nghĩ. Hán Vũ Đế là vị vua làm việc đó. Britannica ghi ông tên thật là Lưu Triệt, sinh năm 156 trước Công nguyên, mất ngày 29 tháng 3 năm 87 trước Công nguyên, và trị vì từ năm 141 tới năm 87 trước Công nguyên. Các bảng niên biểu phổ biến tính ông ở ngôi khoảng năm mươi tư năm, mức dài nhất trong các đời vua nhà Hán.

Từ thế phòng thủ sang đánh ra biên giới

Ông không phải vua mở nước. Nhà Hán đã có từ trước, và Britannica chép ông có thể là con thứ mười một của Hán Cảnh Đế, được người trong họ đưa lên ngôi thái tử từ năm lên bảy tuổi. Tới đời ông thì biên giới phía bắc là mối lo lớn nhất: người Hung Nô thường xuyên kéo xuống cướp phá. Britannica ghi từ năm 133 trước Công nguyên, quân Hán chuyển từ thế phòng thủ sang đánh, mở một chuỗi chiến dịch kéo dài nhiều năm, chủ yếu nhắm vào Hung Nô và các vùng đất phía tây. Bản thân vị vua không ra trận, nhưng hướng đánh là do triều đình ông chọn.

Đáng chú ý là Britannica không gói công lao ấy vào một người: sử liệu ghi lại cả những lần quân Hán đánh xa mà không thắng, như các cuộc vượt sa mạc Gobi nhằm dứt mối lo Hung Nô nhưng không thành. Cách ghi như vậy nên được giữ nguyên khi kể về ông.

Trương Khiên và con đường sang Tây Vực

Đời ông gắn với một chuyến đi sứ đi vào sử sách. Theo thiên Đại Uyển liệt truyện trong Sử ký của Tư Mã Thiên, vào năm Kiến Nguyên thứ ba, tức năm 138 trước Công nguyên, triều đình cử Trương Khiên đi về phía tây để tìm đồng minh đánh Hung Nô. Đồng minh thì không có, nhưng đoàn sứ mang về thông tin về các nước ở Trung Á: dân cư, sản vật, đường đi, tập tục.

Từ đó, giao thương giữa hai đầu lục địa bắt đầu chạy qua hành lang phía tây: tơ lụa, ngựa, nho, đồ thuỷ tinh, và cả tôn giáo theo chân các đoàn buôn. Con đường đó về sau được gọi là Con đường Tơ lụa. Theo Britannica, quân Hán đi xa nhất về phía tây khi tiến vào vùng thung lũng Fergana, nay thuộc Uzbekistan, và đoàn quân trở về năm 101 trước Công nguyên có mang theo giống ngựa quý mà nhà vua muốn có.

Những việc định hình nếp cai trị

Việc lớn nhất về lâu dài của ông không nằm ở chiến trận. Britannica ghi triều đình ông đưa Nho giáo thành hệ tư tưởng chính thức của nhà nước, và ảnh hưởng đó kéo dài hơn hai nghìn năm. Còn Hán thư của Ban Cố thì chép việc lập quan bác sĩ coi năm kinh cùng trường Thái học dạy kinh Nho là mốc cho lối tuyển quan bằng học vấn.

Việc thứ hai là chuyện tiền. Chiến tranh lâu năm làm cạn ngân khố, nên theo bản tổng thuật của Britannica, triều đình đặt thêm thuế và nắm độc quyền những mặt hàng như muối, sắt và rượu. Việc thứ ba là đất: các chiến dịch của ông mở ảnh hưởng nhà Hán về phía nam và sang Trung Á, tới tận vùng Fergana ngày nay. Britannica cũng ghi rằng vào những năm cuối đời, ngân sách đã kiệt và triều đình buộc phải co lại.

Tước hiệu Vũ Đế nghĩa là "hoàng đế võ", và theo Britannica thì các cải cách hành chính của ông để lại dấu ấn lâu dài trên bộ máy nhà nước Trung Quốc. Các con số về biên giới thời Hán thì mỗi nguồn ghi một khác, nên đọc con số nào cũng nên hỏi lại nguồn đó lấy từ đâu.

Bạn biết tới Trương Khiên từ đâu, và giữa đường bộ sang Tây Vực với đường biển của Trịnh Hoà về sau, bạn thấy hành trình nào đáng nhớ hơn?

Nguồn: Britannica – Wudi, emperor of Han dynasty; Hán thư của Ban Cố – 漢書 toàn văn