Khang Hy

Khang Hy: vua đọc hết tấu chương, và cho soạn bộ tự điển chữ Hán

Britannica ghi Khang Hy sinh ngày 4 tháng 5 năm 1654 ở Bắc Kinh, lên ngôi năm 1661 khi chưa đầy bảy tuổi, và mất ngày 20 tháng 12 năm 1722; các bản tiểu sử chép nơi sinh của ông là Cảnh Nhân cung trong Tử Cấm Thành. Ông trị vì khoảng sáu mươi mốt năm, mức dài thuộc hàng hiếm trong lịch sử Trung Quốc. Cách xếp ông vào danh sách vua nhà Thanh có chỗ khác nhau: Britannica ghi ông là vị hoàng đế thứ hai của nhà Thanh, một số tài liệu khác ghi ông là vị thứ ba, tuỳ cách tính từ lúc nhà Thanh lập quốc ở Đông Bắc.

Cái khung lãnh thổ

Nhà Thanh là triều đại của người Mãn, và câu hỏi lớn thời ông là làm sao cai được một đất nước mà người Mãn chỉ là một phần nhỏ dân số. Ông chọn cách học cho thật kỹ nền văn hoá của người Hán: theo triết học của Chu Hy, học kinh điển, và tự mình làm gương về nếp đọc sách; Britannica ghi chính sự nghiêng theo Nho học đó là cách nhà Thanh lấy được lòng đa số người Hán.

Nhìn ra biên giới, Britannica ghi ông thêm vào lãnh thổ vùng đất phía bắc sông Amur và một phần Ngoại Mông Cổ, đồng thời mở rộng kiểm soát sang Tây Tạng. Năm 1689, ông ký với Nga hiệp ước Nerchinsk để chốt đường biên, và Britannica ghi bản hiệp ước được đàm phán trong thế quân Thanh đông hơn đóng ở Nerchinsk; tới năm 1720, quân Thanh tiến vào Lhasa, đuổi người Dzungar khỏi Tây Tạng. Đây là giai đoạn định hình cái khung lãnh thổ mà các đời sau thừa hưởng.

Cai trị bằng giấy tờ

Ông là người đọc hết giấy tờ gửi lên. Britannica chép ông đọc mọi báo cáo và tấu trình, sửa cả những lỗi chép nhỏ, và thường tự hào rằng thời chiến, khi mỗi ngày có ba tới bốn trăm văn bản tới, ông vẫn tự xử hết. Ông cũng đi thực địa: Britannica ghi giữa năm 1684 và 1707, ông sáu lần xuôi về hạ lưu Trường Giang để tự xem kết quả trị thuỷ và gặp gỡ giới văn hoá, kinh tế miền nam, mỗi chuyến tự lấy tiền riêng chi.

Chuyện thuế thời ông cũng đáng nhớ. Britannica ghi ông không tăng thuế, kể cả thời chiến; ngược lại còn giảm hoặc miễn nhiều lần, và trong ba năm bắt đầu từ 1711, các tỉnh được miễn giảm tổng cộng hơn ba mươi triệu lạng bạc. Cũng năm 1711, ông tuyên bố cố định số đinh nộp thuế ở mức hiện tại cho về sau, coi như miễn phần tăng thêm do dân số sinh sôi.

Bộ tự điển và việc học

Theo Britannica, năm 1677 ông mở một phòng đọc nhỏ tên Nam Thư phòng trong Tử Cấm Thành để bàn sử, bàn triết với các học giả đương thời; năm 1678, ông mở thêm một đường tiến cử đặc biệt cho người có tài học và văn chương, tuyển được năm mươi người vào Hàn Lâm viện, giao soạn bộ chính sử nhà Minh.

Việc để lại dấu ấn lâu nhất là bộ tự điển chữ Hán mang niên hiệu của ông, hoàn thành năm 1716, tập hợp khoảng bốn mươi hai nghìn chữ theo Britannica. Cùng thời còn có bộ vận thư về cách ghép chữ hoàn thành năm 1711, và một bộ bách khoa lớn cũng được khởi soạn trong đời ông; Britannica ghi bộ bách khoa ấy dự kiến dài tới mười nghìn quyển. Ngoài ra, Britannica chép năm 1669 ông ban một thánh dụ mười sáu điều về nếp sống thôn xã, bản này được con trai ông nối ngôi mở rộng thêm và dùng làm khuôn đạo đức cho nông dân gần hai thế kỷ rưỡi.

Cửa cảng và kiến thức phương Tây

Ông mở bốn cảng cho tàu nước ngoài vào buôn, trong đó có Quảng Châu; Britannica chép thương nhân ngoại quốc mang bạc tới đổi trà, tơ, đồ sứ. Ông cũng mời các giáo sĩ dòng Tên: một người dạy ông hình học, phụ trách đài thiên văn và soạn lịch chính thức, người khác dạy toán; theo Britannica, từ năm 1708 các giáo sĩ bắt đầu khảo sát và đo đạc để vẽ bản đồ toàn đế chế, hoàn thành năm 1717.

Năm 1692 ông cho phép truyền Công giáo. Nhưng khi Toà thánh ra lệnh cấm người Công giáo Trung Quốc tham gia các nghi lễ truyền thống như thờ tổ tiên, ông coi đó là việc nội bộ bị xen vào; Britannica ghi năm 1706 ông trục xuất những giáo sĩ không chịu theo dòng Tên. Cũng Britannica xếp ông vào hàng những vị quân vương có năng lực nhất từng cai trị đế chế rộng lớn này.

Bạn đã vào Tử Cấm Thành chưa, và khi đứng ở đó bạn có nghĩ tới một ông vua tự sửa từng lỗi chép trong tấu chương không?

Nguồn: Britannica – Kangxi, emperor of Qing dynasty