Trịnh Hoà

Trịnh Hoà: bảy chuyến ra biển lớn của nhà Minh

Britannica ghi Trịnh Hoà sinh khoảng năm 1371 ở Côn Dương, gần Côn Minh, tỉnh Vân Nam, và mất năm 1433 tại Calicut, tức Kozhikode ngày nay, trên bờ biển Ấn Độ. Theo tiểu sử của ông trong Minh sử, ông tên thật là Mã Tam Bảo, quê ở Côn Dương, là người Hồi và bị đưa vào cung làm hoạn quan từ khi còn nhỏ. Britannica chép vua Vĩnh Lạc chọn ông làm tổng chỉ huy bảy chuyến hải hành đi xuống vùng biển phía tây, và ghi các chuyến đi này diễn ra gần một thế kỷ trước khi người Bồ Đào Nha vòng qua châu Phi tới Ấn Độ.

Hạm đội đi về phía nào

Chuyến ra biển năm 1405 do ông chỉ huy, gồm sáu mươi hai thuyền lớn và khoảng hai mươi bảy nghìn tám trăm người, theo Britannica. Minh thực lục thì chép chiếu chỉ ngày 11 tháng 7 năm 1405 lệnh cho Trịnh Hoà cùng các thuyền viên lên đường, mang thư của triều đình tới các nước ở phía tây. Hạm đội đi tới Chiêm Thành, vùng nay thuộc miền nam Việt Nam, rồi tới Xiêm, Malacca, đảo Java, vòng qua Ấn Độ Dương tới Calicut trên bờ biển Malabar của Ấn Độ và tới Tích Lan.

Những chuyến sau mở dần về phía tây. Britannica ghi chuyến thứ bảy rời Trung Quốc mùa đông năm 1431, ghé qua các nước Đông Nam Á, ven biển Ấn Độ, vịnh Ba Tư, Biển Đỏ và bờ đông châu Phi; mùa xuân năm 1433, Trịnh Hoà mất tại Calicut, và hạm đội về tới Trung Quốc mùa hè cùng năm.

Có mấy chỗ sử liệu chưa chốt. Một số nhà viết sử cho rằng ông về nước năm 1433 rồi mất hai năm sau đó tại Nam Kinh, và ngôi mộ mang tên ông ở Nam Kinh được xem là mộ trống; Britannica thì ghi ông mất năm 1433 ngay tại Calicut. Con số thuyền cũng vậy: một số tài liệu ghi chuyến đi năm 1405 có ba trăm mười bảy thuyền, còn Minh thực lục chép các lệnh đóng thuyền từ năm 1403 tới 1419, tổng số ít nhất hai nghìn tám trăm chiếc. Kích thước thuyền báu thì các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận với nhau. Đọc về Trịnh Hoà, nên nhớ các con số này là ước lượng chứ không phải biên bản.

Chở gì, và nói chuyện gì

Đây không phải những chuyến đi để tìm đất mới. Mục đích là ngoại giao và buôn bán: mang hàng quý cùng quà tặng tới các nước, đưa các đoàn sứ về triều, mở rộng ảnh hưởng của nhà Minh ra vùng biển phía nam và Ấn Độ Dương. Britannica ghi các chuyến đi của ông mở rộng ảnh hưởng chính trị của Trung Quốc khắp châu Á hàng hải trong nửa thế kỷ.

Trên thuyền không chỉ có binh lính. Theo ghi chép của Mã Hoan, một thông dịch viên có mặt trong ba chuyến đi, đoàn còn có thợ, thầy thuốc, người ghi chép. Mã Hoan kể lại hành trình trong bộ Doanh Nhai Thắng Lãm, mô tả Chiêm Thành, Java và nhiều nước khác, từ số ngày đi thuyền từ Phúc Châu tới cách giao dịch ở mỗi nơi. Họ mang về hàng hoá, gia vị, đá quý, cả động vật lạ, và để lại những ghi chép về các vùng đất đã qua. Những ghi chép ấy về sau thành nguồn quý cho người nghiên cứu thương mại và dân cư vùng Đông Nam Á, Ấn Độ Dương thời đó.

Vì sao nó dừng lại

Sau chuyến thứ bảy, triều Minh dừng hẳn các chuyến hải hành và quay lưng với biển. Phần lớn hồ sơ gốc của các chuyến đi cũng không còn nguyên vẹn, nên con số và lộ trình mà ta biết hôm nay phần nhiều dựng lại từ bia ký, ghi chép của người trong đoàn như Mã Hoan, và các bộ sử đời sau như Minh sử.

Với người Việt, tên Trịnh Hoà thường được nhắc qua các tuyến đi dọc duyên hải phía nam: theo mô tả của Mã Hoan, đoàn thuyền của ông nhiều lần ghé Chiêm Thành, tức vùng Quy Nhơn ngày nay, trước khi đi tiếp sang Java. Đó là đoạn đường mà người nghiên cứu về biển Đông vẫn nhắc lại mỗi khi bàn về giao thương thế kỷ 15.

Bạn đã đọc gì về bảy chuyến đi này, và bạn tò mò nhất ở chặng nào — Đông Nam Á, Ấn Độ hay bờ biển châu Phi?

Nguồn: Britannica – Zheng He; Minh sử – 明史; Minh thực lục – 明實錄 toàn văn; Mã Hoan – Doanh Nhai Thắng Lãm 瀛涯勝覽