Khổng Tử

Khổng Tử: người dạy cách sống, rồi cả nước học theo

Britannica ghi Khổng Tử sinh năm 551 trước Công nguyên ở Khúc Phụ, nước Lỗ — vùng nay thuộc tỉnh Sơn Đông — và mất năm 479 trước Công nguyên, khi thiên hạ đã bước vào cuối thời Xuân Thu. Cả đời ông không nắm được việc lớn nào trong triều đình, nhưng cách ông dạy đã trở thành nền sống của người Trung Quốc suốt hơn hai nghìn năm.

Từ chuyện giữ kho, ghi sổ tới nghề dạy học

Theo Britannica, tổ tiên ông có thể thuộc hàng quý tộc nhưng tới đời ông thì gia cảnh đã sa sút; cha ông mất khi ông mới lên ba. Britannica cũng chép ông từng giữ việc coi kho lương và chăn nuôi cho một dòng quý tộc nước Lỗ, rồi làm quan coi công trình và sau đó coi hình luật. Trong Luận Ngữ, chính ông nói mình nghèo và ở địa vị thấp nên phải thạo nhiều việc vặt — câu ấy nằm ở thiên thứ chín, chương sáu theo cách đánh số mà Britannica dẫn.

Ông họ Khổng, tên Khâu; người Trung Quốc vẫn gọi ông là Khổng Phu Tử, nghĩa là thầy Khổng, còn Khổng Tử chỉ là cách gọi kính trọng. Theo ghi chép truyền thống về lục nghệ, ông thạo cả sáu môn mà người thời ấy coi là nền học vấn của kẻ sĩ: lễ, nhạc, bắn cung, đánh xe, thư pháp và số học. Điều ông coi trọng ở học trò là chí học chứ không phải dòng dõi; Luận Ngữ chép lễ vật ông nhận từ học trò chỉ là một bó thịt khô, và ông nhận học trò từ nhiều gốc gác khác nhau. Với ông, việc học là quá trình tự sửa mình không ngừng nhằm đào tạo người quân tử biết giữ lễ và biết xử theo nghĩa.

Ông có ra làm quan. Ông từng giữ chức lớn về hình luật ở nước Lỗ, nhưng đường lối của ông không được người đương thời mấy ai theo. Sau đó là những năm đi lang bạt khắp các nước; Britannica ghi hành trình đó kéo dài mười bốn năm, phần lớn thời gian ông dành để tìm một vị vua chịu nghe mình. Ông về Lỗ, dạy học và viết cho tới cuối đời.

Một cuốn sách do học trò ghi lại

Ông không tự viết ra sách mang tên mình. Bộ sách gắn với ông nhất là Luận Ngữ, gồm hai mươi thiên do học trò ghi chép lời thầy cùng những mẩu chuyện quanh thầy; Britannica gọi đây là nguồn đáng tin nhất về cuộc đời ông. Trong đó có những câu rất ngắn, không đầu không cuối, kiểu như khi học trò hỏi về cõi chết, thầy đáp rằng chưa hiểu được sự sống thì nói gì tới sự chết.

Chính vì là sách ghi lại lời nói nên Luận Ngữ đọc lúc nào cũng có cảm giác như đang ngồi cạnh một người đang nói, hơn là đọc một bản văn dạy đời. Britannica lưu ý rằng giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất phần nào trong đó đúng là lời ông và phần nào do đời sau thêm bớt.

Vì sao ông thành quốc giáo

Một người dạy học không nắm quyền lúc sống lại được triều đình dùng làm nền tư tưởng cho nhiều thế kỷ sau. Hán thư của Ban Cố chép rằng từ khi vua Vũ Đế nhà Hán đặt quan bác sĩ coi năm kinh và lập trường Thái học để dạy kinh Nho, số người theo học cứ thịnh dần; Britannica, trong bài về Hán Vũ Đế, cũng ghi việc đưa Nho giáo thành hệ tư tưởng chính thức của nhà nước.

Đời Tống, Chu Hy gom Đại Học, Trung Dung, Luận Ngữ và Mạnh Tử thành bộ Tứ Thư kèm lời chú giải, và từ đời Minh, Thanh thì bộ này trở thành sách học chính cho người đi thi; ảnh hưởng từ đó lan sang cả Triều Tiên, Nhật Bản.

Cái mà người Trung Quốc lấy từ ông không phải một học thuyết trừu tượng, mà là nếp: hiếu với cha mẹ, kính người trên, giữ lời hứa, học để làm người, và tin rằng người cầm quyền có nghĩa vụ làm gương trước. Những nếp đó đi vào gia đình, trường học, làng xã, rồi vào cả cách triều đình chọn quan.

Nếp nào cũng có mặt cứng của nó, và nếp Nho cũng vậy; nhưng phần lõi mà ông để lại thì vẫn là chuyện học và chuyện sống, hai thứ người Trung Quốc nhắc tới ông mỗi lần bàn về cách dạy con.

Ở Khúc Phụ, quê ông, vẫn còn miếu thờ và khu mộ: theo danh sách di sản thế giới của UNESCO, quần thể Khổng miếu, Khổng lâm và Khổng phủ ở đây được ghi nhận từ năm 1994. Bạn nhớ nhất câu nào trong Luận Ngữ, và câu đó có giúp gì cho bạn không?

Nguồn: Britannica – Confucius; Hán thư của Ban Cố – 漢書 toàn văn; Luận Ngữ – 論語 toàn văn; UNESCO – Temple and Cemetery of Confucius and the Kong Family Mansion in Qufu