Lão Tử: một nhân vật mờ và một cuốn sách có thật

Lão Tử: một nhân vật mờ và một cuốn sách có thật

Có một nghịch lý ở Lão Tử: ông là một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất lịch sử Trung Quốc, mà gần như không có thông tin nào về đời ông đủ để gọi là tiểu sử. Không rõ năm sinh, không rõ năm mất, không biết chôn ở đâu. Ngay cả bản "truyện" sớm nhất viết về ông — thiên Lão Trang Thân Hàn liệt truyện trong Sử ký của Tư Mã Thiên, khoảng năm 100 trước Công nguyên — cũng mở đầu bằng việc liệt kê mấy người khác nhau có thể là cùng một người, rồi tự nhận là không biết. Nhưng cuốn sách gắn với tên ông, Đạo Đức Kinh, thì có thật: khoảng năm nghìn chữ, và là một trong những văn bản được dịch nhiều nhất hành tinh.

Sử liệu sớm nhất nói gì

• Họ Lý, tên Nhĩ, tự Đam, người làng Khúc Nhân, hương Lệ, huyện Khổ, nước Sở — Sử ký chép như vậy. Nay vùng ấy được cho là huyện Lộc Ấp, tỉnh Hà Nam; nhưng cũng có thuyết cho là huyện Qua Dương, tỉnh An Huy. Hai bên tranh nhau đến nay chưa ngã ngũ.
• Làm chức sử giữ kho sách của nhà Chu ở Lạc Ấp, tức thủ thư viện hoàng gia. Đây là chi tiết công việc duy nhất rõ ràng, và nó rất hợp với một người viết sách về đạo và đức.
• Không có năm sinh, năm mất. Truyền thống sau này suy ra khoảng năm 604 hoặc 571 trước Công nguyên, nhưng Sử ký không nêu năm nào cả.
• Gặp Khổng Tử. Tư Mã Thiên kể Khổng Tử hỏi Lão Tử về lễ; Lão Tử khuyên ông bỏ kiêu khí và ham muốn. Sau đó Khổng Tử nói với học trò: "Chim, ta biết nó bay; cá, ta biết nó bơi; thú, ta biết nó chạy... Còn rồng, ta không biết nó cưỡi gió mây mà lên trời thế nào. Hôm nay tôi thấy Lão Tử, ông ấy giống như rồng".
• Chính Tư Mã Thiên cũng phân vân. Ông kể thêm hai nhân vật nữa có thể bị lẫn với Lão Tử — Lão Lai Tử sống cùng thời Khổng Tử, và Thái Sử Đam vào nước Tần năm 374 trước Công nguyên — rồi viết: đời không ai biết đúng hay sai. Ông kết luận Lão Tử là "một bậc ẩn dật".

Ra khỏi cửa quan và biến mất

Câu chuyện nổi tiếng nhất: thấy nhà Chu suy tàn, Lão Tử bỏ đi về phía tây. Đến cửa ải Hàm Cốc, quan giữ ải là Doãn Hỷ ngăn lại xin ông để lại một cuốn sách. Ông viết liền một mạch cuốn sách "khoảng năm nghìn chữ" bàn về đạo và đức, chia làm hai thiên trên dưới, rồi qua ải và đi về tây. Sử ký chép gọn: "không ai biết ông kết thúc ở đâu".

Đây vẫn là truyền thuyết, không phải sử liệu. Người ta không có chứng cứ về cửa ải, về Doãn Hỷ, cũng không có chứng cứ ông từng qua đó. Nhưng cuốn sách thì tồn tại thật.

Nhân vật mờ, cuốn sách thật

• Đạo Đức Kinh khoảng năm nghìn chữ Hán, chia 81 chương, hai phần Đạo và Đức. Đây là văn bản có sức ảnh hưởng khổng lồ, song mỗi chương rất ngắn và tối nghĩa có chủ ý, nên người ta đọc ra nhiều nghĩa trái ngược nhau.
• Bản thẻ tre Quách Điếm (Hồ Bắc), tìm thấy năm 1993 trong một ngôi mộ khoảng năm 300 trước Công nguyên, là bản Đạo Đức Kinh cổ nhất. Đáng chú ý: bản này chỉ có khoảng một phần ba số chữ của bản ngày nay, và không chia thành hai phần Đạo — Đức rõ ràng.
• Bản lụa Mã Vương Đôi (Hồ Nam), tìm thấy năm 1973 trong mộ khoảng năm 168 trước Công nguyên, chép phần Đức trước phần Đạo — ngược với bản truyền đời nay.
• Kết luận của giới nghiên cứu hiện đại: cuốn sách hình thành dần từ thế kỷ 4 đến thế kỷ 3 trước Công nguyên, qua nhiều tay chép thêm bớt. Vì vậy "Lão Tử" nếu là tác giả thì có thể không phải một người, và người tên Lão Tử nếu có thật thì cũng không chắc là người viết cả cuốn sách.

Từ triết gia thành thần tiên

Lớp truyền thuyết dày lên theo thời gian, và nó phục vụ những mục đích rất khác nhau:

• Đời Hán, tư tưởng Hoàng Lão lấy vô vi làm cách trị nước; hai đời văn đế và cảnh đế nhà Hán theo đường lối nhẹ thuế, ít can thiệp, và thường được gán cho ảnh hưởng Lão Tử.
• Đạo giáo tôn ông làm Thái Thượng Lão Quân, một trong ba vị cao nhất của Đạo giáo, còn gọi là Đạo Đức Thiên Tôn.
• Nhà Đường (618 tới 907) họ Lý, nhận Lý Nhĩ làm tổ tiên, nên phong ông là Thái Thượng Huyền Nguyên Hoàng Đế và lập đền thờ khắp nước.
• Truyện "Lão Tử hóa Hồ" kể ông đi về tây rồi trở thành Phật hoặc dạy người phương Tây — câu chuyện này do phía Đạo giáo dựng lên trong cuộc tranh chấp với Phật giáo và về sau bị cấm.
• Truyện dân gian: ông nằm trong bụng mẹ nhiều chục năm (có bản kể 81 năm), khi sinh ra đã bạc đầu nên gọi là "ông già"; mẹ ông vịn cây mận mà sinh nên lấy họ Lý (mận). Đây là chuyện thần kỳ, không phải sử.

Mặt hạn chế và điều không thể biết

• Gần như không có gì về con người ông được kiểm chứng. Tư Mã Thiên là người sớm nhất viết tiểu sử, mà chính ông nói không biết thật hay không, và kết luận Lão Tử là người ẩn dật.
• Cuộc gặp với Khổng Tử bị nhiều nhà nghiên cứu coi là do Đạo giáo dựng để nâng Lão Tử lên trên Khổng Tử — bởi chi tiết này chỉ xuất hiện trong văn bản đạo gia, không có trong Luận ngữ.
• Sách bị biến đổi qua nhiều thế kỷ, nên đọc Đạo Đức Kinh để suy ra ý kiến của một con người cụ thể là việc làm rủi ro.
• Lời khuyên "vô vi" dễ bị dùng hai chiều: hiểu là nhường nhịn, sống ẩn, mà cũng có thể hiểu là cách trị nước kín đáo. Sách Hàn Phi Tử đã dùng chính Lão Tử để bàn về thuật cai trị.

Vậy nên đọc ông thế nào

Nói thẳng: chúng ta có một cuốn sách thật, có ảnh hưởng thật, và một con người mờ đến mức không có ngày sinh. Khoảng trống ấy không phải khuyết điểm của bài viết, mà chính là sự thật về Lão Tử. Giá trị của ông nằm ở cuốn sách đã đi qua hơn hai nghìn năm và vẫn còn chỗ đứng: nói về việc nước chảy chỗ trũng, việc cái mềm thắng cái cứng, và việc biết đủ thì không nhục.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Lão Tử · Bách khoa toàn thư Britannica — Laozi · Sử ký của Tư Mã Thiên — Lão Trang Thân Hàn liệt truyện · Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc — Thẻ tre Quách Điếm và bản Đạo Đức Kinh cổ nhất · Đại học Stanford, Bách khoa triết học — Laozi