Khoái Tường: người thợ mộc được gọi là “Lỗ Ban” của Tử Cấm Thành

Khoái Tường: người thợ mộc được gọi là “Lỗ Ban” của Tử Cấm Thành

Khoái Tường sống trọn thế kỷ thứ mười lăm, từ đời Vĩnh Lạc tới đời Thành Hóa. Ông xuất thân là thợ mộc ở Hương Sơn, Tô Châu, rồi lên tới chức Thị lang bộ Công, hưởng bổng nhất phẩm. Ông được ghi công dựng Thừa Thiên Môn — tức cửa mà hôm nay ta gọi là Thiên An Môn — và tái thiết ba điện lớn của Tử Cấm Thành. Nhưng tên ông đến nay vẫn là chỗ tranh chấp, vì phía Việt Nam cho rằng tổng công trình sư phải là Nguyễn An. Bài này kể con người thật của ông và nói rõ chỗ nào sử liệu còn mờ.

Thân thế

• Khoái Tường (chữ Hán: 蒯祥), tự Đình Thụy (廷瑞), người làng Ngư Phàm, Hương Sơn, huyện Ngô, phủ Tô Châu (nay thuộc thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô).
• Sinh năm 1398 (một số nguồn ghi 1397), mất ngày 27 tháng 3 năm Thành Hóa thứ mười bảy, tức 25 tháng 4 năm 1481, thọ 84 tuổi, chết ngay trong lúc đương chức.
• Một số nguồn ghi tổ tiên ông gốc ở Tương Dương (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc) rồi mới dời xuống Tô Châu. Địa chí địa phương về điểm này không hoàn toàn thống nhất.
• Gia đình làm nghề mộc nhiều đời, thuộc Hương Sơn bang — một phường thợ nổi tiếng khắp vùng Giang Nam. Cha ông là Khoái Phúc, cũng là thợ mộc bậc thầy, từng tham gia dựng cung điện Nam Kinh thời đầu nhà Minh.

Tay nghề

Sử liệu địa phương ghi hai chi tiết đáng nhớ về ông:

• Ông có thể cầm hai cây bút, mỗi tay vẽ một con rồng, khi ghép hai nửa lại thì khớp nhau như một — mô tả trong Ngô huyện chí.
• Ông cầm thước đo, tính toán “không sai một ly hào”, và có thể vẽ phác thiết kế ngay tại chỗ theo yêu cầu, khiến vua hài lòng.

Vua Minh Hiến Tông thường gọi ông bằng biệt danh “Khoái Lỗ Ban”, ví ông với ông tổ nghề mộc trong truyền thuyết.

Công trình

• Tử Cấm Thành Bắc Kinh: khởi công theo lệnh Minh Thành Tổ từ năm 1406, huy động hơn một triệu thợ trong khoảng mười bốn năm. Khoái Tường nhập bộ Công năm 1417, tham gia dựng cung điện và các điện lớn, công trình hoàn thành năm 1420.
• Thừa Thiên Môn (承天門) — cửa chính phía nam của hoàng thành, dựng năm 1420 và sau này đổi tên thành Thiên An Môn. Cửa bị sét đánh cháy năm 1457; Khoái Tường được lệnh trùng kiến, hoàn thành khoảng năm 1465. Ông cũng nhiều lần chủ trì tu sửa. Cần nói rõ: cửa đang đứng ngày nay là bản dựng lại đời Thanh năm 1651, không phải công trình của ông.
• Ba điện lớn (Thái Hòa, Trung Hòa, Bảo Hòa): trùng kiến sau một vụ hỏa hoạn, hoàn thành khoảng năm 1440–1441. Lưu ý: điện Thái Hòa hiện nay là bản trùng kiến đời Thanh cuối thế kỷ mười bảy, cũng không phải nguyên trạng thời ông.
• Dụ Lăng — lăng của Minh Anh Tông, dựng thời Thiên Thuận. Đây là công trình giúp ông được phục chức sau khi bị giáng.

Quan lộ: từ thợ tới Thị lang

• 1420: bổ làm Thừa Cục tế của doanh thiện sở, thuộc bộ Công.
• 1447 (Chính Thống thứ mười hai): thăng Chủ sự, rồi Viên ngoại lang.
• 1453 (Cảnh Thái thứ tư): thăng Thái bộc tự thiếu khanh.
• 1456 (Cảnh Thái thứ bảy): thăng Thị lang hữu bộ Công.
• 1457 (Thiên Thuận nguyên niên): bị giáng làm Thái bộc tự thiếu khanh vì một sai sót, sau đó phục chức nhờ công dựng Dụ Lăng.
• 1466 (Thành Hóa thứ hai): thăng Thị lang tả bộ Công, ăn bổng hàm chính nhị phẩm; tới năm 1475 thăng lên bổng tòng nhất phẩm.
• Ông làm quan qua sáu đời vua, từ Vĩnh Lạc tới Thành Hóa — đương thời coi là chuyện hiếm.

Khi ông mất, vua sai lo việc tang tế theo lệ, truy phong ông nội và cha ông vào chức Thị lang, phong con trai: một người làm Thiên hộ vệ Cẩm Y, một người vào Quốc Tử Giám. Ngõ nhà ông ở Bắc Kinh được đặt tên là “Khoái Thị lang hồ đồng”.

Nguyễn An hay Khoái Tường? Chỗ tranh chấp lớn nhất

Đây là điểm cần nói thẳng vì ở Việt Nam thường chỉ nghe một nửa câu chuyện.

• Phía Trung Quốc, hồ sơ của Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh và diễn ngôn di sản ghi công Khoái Tường là người thiết kế chính các công trình nguyên bản và là người chủ trì tái thiết ba điện lớn giai đoạn 1440–1441.
• Phía Việt Nam có Nguyễn An (1381–1453), thái giám gốc Việt, người được đưa sang Trung Quốc; nhiều nguồn Việt gọi ông là tổng công trình sư Tử Cấm Thành.
• Tuy nhiên, không có đoạn Minh Thực Lục nào còn lưu lại gọi Nguyễn An là “kiến trúc sư trưởng” hay giao toàn quyền thiết kế cho ông. Các nhà sử học nhắc lại điều này để tránh suy diễn quá mức.
• Điều chắc chắn là công trình mang tính tập thể. Danh sách người chủ trì được ghi gồm Sái Tín, Trần Khuê, Ngô Trung, Nguyễn An, Khoái Tường và Lục Tường. Gán cả một quần thể 720.000 mét vuông cho một người là đơn giản hóa lịch sử.

Mặt hạn chế và những chỗ chưa rõ

• Không để lại văn bản cá nhân nào. Tiểu sử ông phải ghép lại từ Ngô huyện chí, Tô Châu phủ chí và các bản thực lục triều Minh — tức là qua tay người khác, không qua lời ông.
• Tên tuổi ông bị gán quá rộng. Ông tham gia nhiều công trình, nhưng việc quy toàn bộ Tử Cấm Thành cho “nhà thiết kế Khoái Tường” là cách nói phóng đại so với sử liệu.
• “Người thiết kế Thiên An Môn” cần hiểu đúng: ông gắn với Thừa Thiên Môn thế kỷ mười lăm, không phải với tòa cửa đang đứng, vốn được dựng lại đời Thanh.
• Năm sinh 1397 hay 1398 chưa thống nhất giữa các nguồn.
• Quê quán gốc (Hương Sơn hay Tương Dương) cũng chưa có kết luận đồng nhất giữa địa chí và từ điển nhân vật.

Nguồn: Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh — Khoái Tường · Nhân Dân Nhật Báo — Người thiết kế Thiên An Môn Khoái Tường: đặc quyền và danh hiệu Khoái Lỗ Ban · Wikipedia tiếng Trung — Khoái Tường · Baidu Baike — Khoái Tường · Nghiên cứu Lịch sử — Nguyễn An và Tử Cấm Thành: gốc gác Việt Nam và di sản gây tranh luận