Giấy Tuyên

Giấy Tuyên: tờ giấy để dành cho thư pháp

Ở Trung Quốc, thư pháp và tranh thuỷ mặc có một loại giấy riêng: giấy Tuyên. Tên gọi lấy từ Tuyên Thành, còn chỗ làm ra nó là huyện Kính, tỉnh An Huy.

Hai loại cây, một tờ giấy

Theo thông tin của chính quyền huyện Kính, giấy Tuyên lấy vỏ cây thanh đàn làm nguyên liệu chính, trộn bột rơm của lúa ruộng cát theo một tỷ lệ nhất định. Tờ giấy thành phẩm trắng và mịn, vân rõ, mềm nhưng dai, gấp không nát, hút nước và loang mực đều, lại chống mối mọt. Vì vậy người ta có hai câu khen quen miệng: "giấy thọ ngàn năm" và "vua của các loại giấy".

Điểm cần hiểu là tỷ lệ. Vỏ cây cho độ dai, rơm cho độ mềm và độ hút mực; đổi tỷ lệ thì ra loại giấy khác, dùng cho việc khác. Đây là lý do giấy Tuyên không phải một sản phẩm đơn lẻ, mà là cả một họ giấy cùng gốc.

Một trăm lẻ tám công đoạn

Theo bài trên trang An Huy của Tân Hoa Xã ngày 1/4/2025, từ khâu chuẩn bị vỏ cây thanh đàn và rơm lúa ruộng cát, giấy Tuyên đi qua 108 công đoạn: nấu, phơi, giẫm rửa, làm bột giấy, rồi tới khâu thành tờ. Đến nay, cách làm thủ công đó vẫn được giữ nguyên ở huyện Kính.

Con số 108 đáng chú ý ở chỗ nó là số công đoạn, không phải số bước trong một quy trình máy. Mỗi công đoạn đều có thể làm hỏng tờ giấy: nấu chưa đủ thì sợi chưa rời, giẫm chưa kỹ thì mặt giấy gợn, phơi không đúng nắng thì giấy giòn. Và vì phần lớn các khâu vẫn làm bằng tay, người làm giấy phải đọc được nguyên liệu chứ không chỉ theo công thức.

Được ghi danh hai lần

Nghề làm giấy Tuyên vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia năm 2006, và năm 2009 được UNESCO đưa vào Danh sách đại diện di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại — theo thông tin của chính quyền huyện Kính.

Việc truyền nghề cũng đang đổi cách. Theo bài trên trang của Đài Tiếng nói Trung ương ngày 9/6/2025, tháng 10/2023, một cơ sở truyền nghề làm giấy Tuyên được mở tại huyện Kính; tới cuối năm 2024, huyện có 14 dự án di sản văn hoá phi vật thể từ cấp tỉnh trở lên. Cũng theo bài đó, ở thị trấn Đinh Gia Kiều, nơi được coi là quê của nghề, các xưởng mở khu trưng bày và cho khách xem quy trình.

Vài điều nên biết

• Giấy Tuyên khác giấy vẽ thường ở chỗ loang mực: mực xuống giấy không đóng lại một chỗ.
• Tỷ lệ vỏ cây và rơm khác nhau cho ra các loại giấy dùng cho thư pháp hoặc cho tranh.
• Giấy giữ được lâu nếu để khô, tránh nắng trực tiếp và tránh ẩm.
• Nghề chính nằm ở huyện Kính, tỉnh An Huy; nhiều xưởng ở đây cho khách xem quy trình.

Tờ giấy này là ví dụ rõ cho một kiểu nghề cũ: sản phẩm nhìn thì đơn giản, nhưng phần lớn giá trị nằm ở số công đoạn mà người làm đã bỏ ra.

Bạn đã từng thử viết thư pháp trên giấy loang mực chưa?